poniedziałek, 13 styczeń 2014 01:00

Mirosław Sułek: Ważna monografia o relacjach indyjsko-pakistańskich

Oceń ten artykuł
(6 głosów)

indie-i-pakistan

  dr hab. prof. UW Mirosław Sułek

Recenzja: Agnieszka Kuszewska, Indie i Pakistan w stosunkach międzynarodowych. Konflikty, strategie, bezpieczeństwo, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2013, 333 ss.

 

Autorka książki dr Agnieszka Kuszewska jest adiunktem w Katedrze Polityki Międzynarodowej warszawskiej Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej i ekspertem ds. Indii i Pakistanu w think-tanku Centrum Studiów Polska-Azja. Zajmuje się geopolitycznymi i strategicznymi problemami Azji Południowej, wyzwaniami polityki wewnętrznej i zagranicznej Indii i Pakistanu, analizą eskalacji i deeskalacji współczesnych konfliktów w regionie (konflikt indyjsko-pakistański, pogranicze afgańsko-pakistańskie). Wykładała na uniwersytetach pakistańskich: w Islamabadzie i w Lahore. Regularnie uczestniczy w konferencjach poświęconych zagadnieniom dotyczącym Azji Południowej, a także Wschodniej (problematyka stosunków indyjsko-chińskich). Starając się zwiększyć zainteresowanie regionem Azji Południowej, w SWPS prowadzi między innymi wykład monograficzny „Azja Południowa w stosunkach międzynarodowych”. Jest współorganizatorką polskiej edycji międzynarodowej akcji społecznej „Dziewczynka z książką”, wspierającej edukację w Pakistanie.

Recenzowana książka jest drugą monografią młodej badaczki, zajmującej się regionem Azji Południowej. Poprzednia, wydana w 2010 roku przez PWN, nosiła tytuł „Indyjsko-pakistański konflikt o Kaszmir” i była pierwszą na rynku polskim monografią dotyczącą tego przewlekłego konfliktu, uzupełnioną o autorskie tłumaczenie tekstów źródłowych dokumentujących jego przebieg.

Najnowsza publikacja również wypełnia lukę na polskim rynku wydawniczym – po raz pierwszy w Polsce ukazuje się bowiem monografia omawiająca całe spektrum wyzwań polityki wewnętrznej oraz zagranicznej Indii i Pakistanu, a także prezentująca szczególną dynamikę przebiegu stosunków USA i Chin z tymi państwami w kontekście uwarunkowań regionalnego systemu bezpieczeństwa.

Analiza współczesnych wyzwań bezpieczeństwa międzynarodowego nie może być dokonywana bez omówienia specyfiki regionu Azji Południowej – jedynego, w którym dwa posiadające broń nuklearna państwa pozostają w nierozwiązanym konflikcie. Indie i Pakistan, odgrywają istotną rolę we współczesnych stosunkach międzynarodowych, choć każde z nich z innych powodów. Indie, największa demokracja świata, drugie na świecie po Chinach państwo pod względem liczby ludności, stają się mocarstwem o zasięgu regionalnym i mają ambicję zająć należną im pozycję we współczesnym świecie. Atutem powstałego w wyniku podziału Indii Brytyjskich w 1947 roku Pakistanu jest jego strategiczne, nadmorskie położenie: dostęp do bogatego w ropę regionu Zatoki Perskiej oraz fakt graniczenia z Afganistanem, który determinuje rolę Pakistanu w światowej walce z terroryzmem, między innymi za sprawą współpracy z USA. Jako jedyny kraj muzułmański posiadający broń jądrową i jednocześnie kraj pozostający w poważnym kryzysie polityczno-gospodarczym, Pakistan stanowi główny element regionalnego bezpieczeństwa i potencjalne źródło jego destabilizacji. Funkcjonowanie grup terrorystycznych na terytorium państwa sprawia, że władze Pakistanu, a zwłaszcza potężny establishment militarny, są oskarżane (np. przez Indie) o przymykanie oka na działalność organizacji terrorystycznych, a pakistańska agencja wywiadowcza – ISI – wręcz o udzielanie im wsparcia.

Powyższe uwarunkowania regionalnego bezpieczeństwa skłoniły autorkę do omówienia tej problematyki. Celem książki jest przedstawienie roli, jaką odgrywają obydwa państwa Azji Południowej we współczesnych stosunkach międzynarodowych. Poruszone zostały następujące zagadnienia: problemy, jakim stawia czoła Pakistan (wewnętrzne i zewnętrzne), pozycja gospodarcza i polityczno-strategiczna Indii w regionie i na świecie, a także problemy, które podsycają konflikt indyjsko-pakistański, jedyny na świecie „przewlekły” konflikt, w którym uczestniczą dwa państwa posiadające broń nuklearną. Druga część książki to analiza strategicznych interesów dwóch kluczowych mocarstw światowych (USA i Chin) w Azji Południowej, która skupia się relacjach tych państw z Indiami i Pakistanem. Książka ma odpowiedzieć na pytania: na czym polega specyfika stosunków pakistańsko-chińskich i pakistańsko-amerykańskich? Jak wyglądała ewolucja relacji USA i Chin w regionie (porównanie sytuacji z czasów zimnej wojny i obecnie). Bardzo ważnym elementem całej publikacji jest kontekst afgański i sytuacja na pograniczu afgańsko-pakistańskim w kontekście wojny z terroryzmem, ponieważ w bezpośredni sposób wpływa ona na stosunki międzynarodowe w regionie Azji Południowej. Autorka dokonuje charakterystyki ugrupowań talibów działających na terenie pakistańskich obszarów plemiennych (FATA) oraz prowincji Beludżystan i Chajber Pasztunkwa.

Swoistym novum tej publikacji jest dwutorowe ujęcie omawianej tematyki: po pierwsze z perspektywy Indii i Pakistanu (problemy natury wewnętrznej występują w obu krajach, jak wyglądają relacje bilateralne, a także, w jaki sposób Delhi i Islamabad prowadzą swą politykę zagraniczną wobec państw regionu i mocarstw), po drugie, z perspektywy wybranych mocarstw, które realizują swe interesy w Azji Południowej. Będą to USA, jako największa jak dotąd potęga światowa, próbująca nawiązywać korzystne dla siebie relacje z oboma omawianymi państwami oraz Chiny, budujące swą supermocarstwową pozycję, postrzegające Pakistan jako swego rodzaju „korytarz” dostępu do roponośnej Zatoki Perskiej, rywalizujące gospodarczo z Indiami (np. w Afryce).

Analiza pierwszej części książki skupia się po pierwsze na znaczeniu Indii we współczesnych stosunkach międzynarodowych, mocarstwowych ambicji kraju i szans na ich realizację, głównych zagrożeń dla bezpieczeństwa południowoazjatyckiej potęgi (postrzeganie czynnika pakistańskiego i chińskiego przez władze Indii, ale też np. sprawa bezpieczeństwa energetycznego), a także bieżących wyzwań, z jakimi boryka się rząd Indii w polityce wewnętrznej (partyzantka maoistowska, enklawy biedy).

Następnie omówiona została specyfika powstania i funkcjonowania państwa Pakistan, oscylującego między demokracją a dyktaturą wojskową. Autorka wykazała w jaki sposób fakt ten kreuje sytuację wewnętrzną Pakistanu i determinuje jego znaczenie w regionie. Celem analizy jest odpowiedź na pytanie, czy kraj stanowi potencjalne zagrożenie dla bezpieczeństwa regionalnego, a nawet globalnego? Jaka jest rola ISI, wywiadu pakistańskiego, w sterowaniu polityką państwa? Poruszona została również problematyka konfliktów o charakterze religijnym między sunnitami i szyitami oraz innymi grupami religijnymi. Konflikty te podlegają stopniowej eskalacji, zwłaszcza na przestrzeni ostatnich kilku lat, stanowiąc poważne wyzwanie dla bezpieczeństwa wewnętrznego Pakistanu. Skutkuje to tym, że niektórzy eksperci twierdzą wręcz, że Pakistan prowadzi wojnę sam ze sobą. Autorka porusza tematykę fundamentalizmu islamskiego, który narasta w kraju od lat 70. i wymienia szereg czynników, które stanowiły jego źródło (rządy dyktatora Zii ul-Haqa, finansowanie przez CIA mudżahedinów walczących w Afganistanie, itd.). Pozycja Indii i Pakistanu w stosunkach międzynarodowych postrzegana jest przez pryzmat specyfiki sytuacji bezpieczeństwa regionalnego. Inne elementy publikacji obejmują więc: problem nuklearyzacji relacji indyjsko-pakistańskich i jego reperkusje, konflikt kaszmirski (stanowisko obu krajów, bieżący stan negocjacji), konflikt o lodowiec Siaczen, mało znany spór wokół Sir Creek, zwany „drugim Kaszmirem” i tzw. „wodny terroryzm”, a więc istotny z punktu widzenia gospodarek obu krajów konflikt o podział wód Indusu.

Druga część książki to omówienie strategii USA i Chin wobec Indii i Pakistanu. Analizie poddane zostały stosunki amerykańsko-indyjskie (uwarunkowania zimnej wojny i obecne) oraz amerykańska polityka wobec Pakistanu od momenty powstania państwa. Szczegółowo omówione zostały bieżące problemy w relacjach amerykańsko-pakistańskich, zwłaszcza w kontekście dobiegającej powoli do końca operacji w Afganistanie. Poruszono temat „przyjaźni na każdą pogodę” jak określane są relacje chińsko-pakistańskie (rok 2011 to hucznie obchodzone 60-lecie nawiązania stosunków dyplomatycznych między krajami, efektem czego jest pogłębienie strategicznej współpracy i realizacja interesów Chin w Pakistanie), analizie poddana zostanie rywalizacja chińsko-indyjska o prymat w regionie, dwustronne konflikty graniczne (Aksai Chin, Arunachal Pradesh), ale także rosnąca w błyskawicznym tempie współpraca gospodarcza między oboma krajami.

Dwutorowe ujęcie tematyki południowoazjatyckiej w ramach jednej publikacji po pierwsze stanowi nowość na polskim rynku, po drugie – w założeniu – ma pozwolić na lepsze zrozumienie specyfiki i istoty regionu Azji Południowej oraz zorientowanie się w zawiłościach tamtejszego regionalnego systemu bezpieczeństwa i jego rosnącej roli we współkształtowaniu ładu globalnego.

Na zakończenie kilka uwag, które mogą się przydać Autorce podczas przygotowywania drugiego wydania książki lub – co być może byłoby lepsze – pisania nowej monografii, poświęconej relacjom indyjsko-pakistańskim.

Książka jest niewątpliwie bardzo solidna w warstwie faktograficznej; Autorka świadomie praktycznie pominęła warstwę teoretyczną, aczkolwiek pewna dawka teorii byłaby wskazana chociażby ze względu na podtytuł „Konflikty, strategie, bezpieczeństwo”. Dobrze byłoby zwłaszcza zacząć od geopolityki. Autorka już w pierwszym zdaniu wprowadzenia odwołuje się do uwarunkowań geopolitycznych, zakładając prawdopodobnie, że czytelnicy wiedzą, co mam na myśli. Dalej mówi też o sytuacji geostrategicznej, rywalizacji i stosunkach sił, w tym o globalnym układzie sił. Wskazywałoby to na realistyczne ujęcie tematu, chociaż Autorka tego nie deklaruje. Na s. 191 ulega chyba ogólnej narracji, gdy konstatuje rosnące znaczenie regionu Azji i Pacyfiku w „multipolarnym układzie sił”, nie przytaczając żadnych kryteriów jego wyróżnienia. Jest to o tyle ważne, że – jak wiele na to wskazuje – tworzy się czy też odradza raczej dwubiegunowy układ sił. Pomocniczo można było się powołać na wyniki programu badawczego Europejskiego Centrum Analiz Geopolitycznych „Potęgi państw”. Wskazują one, że w 2012 r. potęgi ogólne (całkowite) USA i Chin były niemal równe, natomiast oba kraje przewyższały kolejne (Japonię i Indie) około trzykrotnie. Pakistan znalazł się daleko – na 26 miejscu.

Badanie relacji między Indiami a Pakistanem jako państwami wrogimi zgłaszało zapotrzebowanie na bliższą analizę stosunków sił w kategoriach militarnych, gospodarczych, politycznych i kulturowych (ideologicznych), a także ogólnych (syntetycznych). W tym ostatnim wypadku można było przywołać indyjski „produkt”, czyli National Security Index. Został on opracowany przez Sekretariat Rady Bezpieczeństwa Narodowego w 1998 (o Radzie Bezpieczeństwa Narodowego Autorka wspomina m.in. na s. 57), a następnie ogłaszany w India’s National Security Annual Review w warunkach ciągle doskonalonej metodologii.
Część czytelników byłaby zapewne zainteresowana procesami decyzyjnymi w obu państwach w warstwie instytucjonalnej oraz analitycznej. Od tej strony słabo znany jest zwłaszcza Pakistan.

Na stronie 120 jest tabela (bardzo potrzebna), zawierająca wskaźniki makroekonomiczne dla Pakistanu w latach 2007-2011, ale nie ma analogicznej tabeli dla Indii. Myślę, że czytelnik byłby zainteresowany również innymi tabelami, które mają i tę zaletę, że lektura tekstu jest łatwiejsza.

W zakończeniu Autorka stwierdziła, że chińska polityka bezpieczeństwa energetycznego zdeterminowana jest przez rozwijającą się, ale energochłonną gospodarkę tego państwa. Stwierdzenie jak najbardziej słuszne, ale z punktu widzenia pracy ważniejsza byłaby choćby krótka analiza energochłonności gospodarki Indii i Pakistanu. Zgodnie z danymi International Energy Agency należy ona do najwyższych na świecie. Droga do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego wiedzie więc nie tylko poprzez poszukiwanie nowych źródeł energii, ale także poprzez zmianę struktury gospodarki i oszczędności energii.

I na koniec uwaga techniczna. Zarówno we wstępie, jak i w zakończeniu powinno się unikać przypisów; jest wystarczająca dużo miejsca w tekście głównym, by odwołać się do literatury przedmiotu. We wprowadzeniu wkradł się też pleonazm „zaburzenie percepcji postrzegania” (s. 11).

Książkę charakteryzuje duża „intensywność faktograficzna”. Czytelnicy, którzy poszukują szczegółowych informacji, dotyczących relacji Indie – Pakistan nie będą rozczarowani. Z tego punktu widzenia istotną zaletą prezentowanej książki jest jej aktualność – Autorka odnosi się do wydarzeń z 2013 roku, które miały miejsce tuż przed oddaniem książki do druku.

Pozycja do nabycia w księgarni internetowej Wydawnictwa Difin.

Czytany 3976 razy Ostatnio zmieniany poniedziałek, 24 listopad 2014 22:19