wtorek, 11 październik 2011 08:39

Gracjan Cimek: Diagnoza obecnego kryzysu

Oceń ten artykuł
(2 głosów)

kapitalizm-zombie


  dr Gracjan Cimek

Recenzja: Chris Harman, Kapitalizm zombie. Globalny kryzys i aktualność myśli Marksa, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2011, 563 ss.

Obserwowane perturbacje w Unii Europejskiej oraz USA wskazują, że zrozumienie współczesnych procesów politycznych nie jest możliwe bez dostrzegania uwarunkowań ekonomicznych [1]. Książka Chrisa Harmana „Kapitalizm zombie. Globalny kryzys i aktualność myśli Marksa”, wydana w 2011 przez wydawnictwo MUZA (oryginał w 2009), jest więc przydatnym narzędziem do uzupełnienia wiedzy na ten temat. Studiowanie myśli marksistowskiej jest tak samo uprawnione jak innych teorii politycznych i ekonomicznych. Wszak ta szkoła leży u podstaw kilku teorii paradygmatu globalizmu, który oprócz realizmu i liberalizmu stanowi fundament teoretyczny nauki o stosunkach międzynarodowych [2]. Odkrywana „na nowo” teoria geoekonomii potwierdza, że również w badaniach geopolitycznych dostrzega się wagę kwestii gospodarczych. Dyskurs klasowy podejmuje nawet Brytyjskie Ministerstwo Obrony, gdzie w raporcie departamentu zajmującego się tworzeniem obrazów przyszłości w kontekście strategicznym wskazuje się, że: „klasa średnia może stać się klasą rewolucyjną, wcielając się w rolę przewidzianą dla proletariatu przez Marksa. Globalizacja rynków pracy i zmniejszanie poziomu krajowej opieki społecznej i zatrudnienia, może zmniejszyć przywiązanie ludzi do poszczególnych państw. Rosnące różnice między nimi, oraz niewielka liczba osób bardzo bogatych, mogą dolać benzyny do ognia. Ciężar zadłużenia i upadek systemów emerytalnych, zacznie obniżać poziom życia. Wzrost liczby biedoty może stwarzać coraz większe zagrożenie dla ładu społecznego i stabilności. W obliczu tych światowych wyzwań, klasa średnia może się zjednoczyć, wykorzystując dostęp do wiedzy, zasobów i umiejętności, aby kształtować ponadnarodowe procesy w ich własnym interesie” [3].

Recenzowana pozycja składa się z czterech części, podzielonych na 14 rozdziałów, poprzedzonych wstępem do wydania polskiego oraz przydatnym słownikiem i indeksem. W pierwszym zatytułowanym „Zrozumieć system. Marks i inni” zostają zrekonstruowane pojęcia używane przez myśliciela z Trewiru oraz jego następców, którzy opisywali zjawiska ekonomiczne w fazie przechodzenia kapitalizmu w fazę monopolizmu oraz imperializmu. Część druga, zgodnie tytułem, zawiera opis „kapitalizmu w XX wieku”, przy czym koncentruje się na jego trzech fazach: krachu finansowym z 1929, jego przyczyn i efektów; złotego wieku ery państwa dobrobytu po II wojnie światowej i kryzysu tegoż od lat 60. W trzeciej części Harman charakteryzuje okres od lat 70., w którym następują radykalne zmiany funkcjonowania kapitalizmu, wreszcie część ostatnia zawiera główne tendencje i prognozy rozwoju kapitalizmu globalnego.

Studiowanie książki Harmana rozpoczyna się od przybliżenia całej teorii ekonomii politycznej Marksa. Wielki wysiłek poznaczy ma tą wielką zaletę, że pozwala odmiennie spojrzeć na długofalowe przyczyny współczesnych zjawisk ekonomicznych i społecznych, co ukazuje działania potęg i mocarstw przez pryzmat wyborów dotyczących polityki gospodarczej. Postawa badawcza opiera się na kanonie metodologicznym teorii marksistowskiej, według której badacz jest częścią społeczeństwa, które bada dlatego nie możliwa jest postawa obojętności wobec postawionego problemu. Drugim założeniem jest zaangażowanie myśliciela na rzecz zmiany społecznej, która odwołuje się do interesów warstw i klas pokrzywdzonych przez panujący system społeczny. Owe aksjomaty są obecne w całej, liczącej niespełna 600 stron książce.

Tytułowy kapitalizm to system, który „przekształca całe społeczeństwo, wysysając miliardy ludzi i zmuszając ich do pracy dla siebie. Zmienia cały model życia człowieka, przeformowując samą ludzką naturę. Nadaje nowy charakter starym formom wyzysku i wydaje z siebie całkiem nowe. Stwarza bodźce sprzyjające wojnie i niszczeniu środowiska naturalnego…” [4]. Według autora określenie „kapitalizm zombie” ma dotyczyć kapitalizmu w ogóle, a nie tylko jego fazy następującej po kryzysie finansowym od 2007, jak wskazują liczni apologeci neoliberalizmu (np. w Polsce były wiceprezes Narodowego Banku Polskiego, Krzysztof Rybiński). Harman argumentuje bowiem zasadnie, że kryzysy są atrybutywnym znakiem kapitalizmu, zwłaszcza w fazie osłabiania regulacji państwowych. Trudno się nie zgodzić, że ten system opiera się na wysysaniu pieniędzy publicznych przez „chodzące trupy”, czyli banki i korporacje, które zgodnie z neoliberalnymi zasadami powinny upaść jako negatywnie zweryfikowane przez rynek. Tymczasem wbrew teorii, utrzymuje się ich istnienie przez czerpanie soków z żywych ludzi, którzy muszą więcej pracować, aby móc żyć gorzej (wzrost podatków, likwidacja zasiłków, zwolnienia, prywatyzacja majątku narodowego, zamrażanie rent i emerytur). Konsekwencją tego są liczne manifestacje, np. ostatnio zakończone aresztowaniami w USA na Wall Street, czy w Grecji, Hiszpanii, Islandii, Wielkiej Brytanii…

Zaletą pracy jest aktualizacja metody marksowskiej do analizy zjawisk i procesów politycznych i ekonomicznych, które pojawiły się po śmierci Marksa. Zwłaszcza interesujące jest rozwinięcie teorii o roli państwa i stosunków międzynarodowych na kształt sprzeczności generowanych przez kapitalizm. Trudno się nie zgodzić, że podniesione przez Marksa prawa ekonomii politycznej są użytecznym narzędziem analizy współczesnych zjawisk ekonomicznych i politycznych. Następuje przecież wzrost koncentracji kapitału poprzez przejmowanie słabszych firm przez silniejsze w formie licznych fuzji. Widoczne jest też prawo spadającej stopy zysku. Było one przyczyną kryzysu regulowanego kapitalizmu w postaci państwa dobrobytu, wzmocnionego kryzysem naftowym w latach 70. XX w.. Spadek zysków w gospodarce realnej miała zrekompensować kreacja wirtualnej gospodarki opartej na finansach. Z kryzysem rentowności pomógł się uporać również upadek ZSRR, gdy prawie cały obszar byłych państw socjalistycznych został wchłonięty przez rozpędzoną kulę śnieżną nagromadzonego kapitału. Po upadku „imperium zła” napełniła ona przestrzeń „dobrem” rozumianym na własną modłę. Euforia globalizacji lat 90. nie trwała zbyt długo. Aby uchronić się przed kolejnym spadkiem zysków wymyślono bańkę spekulacyjną na rynku nowoczesnych technologii (tzw. nowa gospodarka). Wyceny akcji firm z dziedziny informatyki i elektroniki przekraczały nawet 1500 razy jej wartość rzeczywistą mierzoną produkcją i sprzedażą. Bańka pękła w 2001 roku, gdy wartość giełdowa wszystkich operatorów i producentów telekomunikacyjnych spadla o 3,8 biliona dolarów w stosunku do apogeum z marca 2000, z czego bilion wyparował [5]. O kryzysogenności systemu pozwoliły zapomnieć wydarzenia 11.09.2001 w USA, po których winą za problemy gospodarcze obarczono sam atak. Walka z terroryzmem pozwoliła podnieść się gospodarce amerykańskiej dzięki nakręceniu wydatków zbrojeniowych. W ciągu dekady wydano 7 trylionów dolarów [6]. Jednocześnie nakręcono nową bańkę na rynku nieruchomości, która dzięki inżynierii finansowej stworzyła nowy wirtualny świat zysków dla wybranych inwestorów. Z jej negatywnymi efektami borykamy się dzisiaj. Szczególnym efektem tego kryzysu jest „stracone pokolenie”, którą to kategorią Międzynarodowa Organizacja Pracy określa dziesiątki milionów dobrze wykształconych, młodych ludzi, dla których nie ma pracy w globalnym kapitalizmie.

Ekonomiczne podłoże analiz Harmana zostaje uzupełnione analizami geopolitycznymi, w których autor wskazuje na działania państw w systemie międzynarodowym. Sam proces globalizacji definiuje jako złożoną interakcję państw i kapitałów. Przy czym hierarchia państw na globalnej szachownicy zależy od zdolności do pomocy dla własnego kapitału w uzyskiwaniu zysków w kraju i za granicą [7]. Na czele hierarchii państw od końca II wojny światowej stoją Stany Zjednoczone, które zmagają się, z różnym skutkiem, z rywalami. Z szerokich analiz warto przybliżyć aktualny stan owej walki o zachowanie globalnej hegemonii. W XXI wieku Waszyngton stanął przed licznymi problemami zagrażającymi jego pozycji w świecie. Państwa i działające w nich kapitały potrafiły wykorzystać osłabienie Stanów Zjednoczonych, by wzmocnić swoją pozycję. Najważniejsze kraje zachodnioeuropejskie, Francja i Niemcy, odmówiły poparcia wojny z Irakiem w 2003 roku, choć poparły poprzednią, w 1991 roku. Francja dostrzegła w słabnięciu wpływów amerykańskich na Bliskim Wschodzie okazję do promowania interesów francuskiego kapitału w regionach, gdzie ścierały się one z amerykańskimi. Chiny skorzystały na uwikłaniu się Stanów Zjednoczonych w Iraku i Afganistanie, by rozszerzyć swoje wpływy, szczególnie w Afryce i Ameryce Łacińskiej. Towarzyszyło temu rozwijanie kontaktów handlowych; Pekin liczyły bowiem na import minerałów z Afryki i produktów rolnych z Brazylii, Argentyny i Chile. Także Rosja zaczęła odbudowę państwa po okresie romantycznej fascynacji zachodnim neoliberalizmem w latach 90.. Wzrost dochodów z ropy naftowej umożliwił jej wyjście z gospodarczego załamania i wywieranie wpływu na niektóre byłe republiki radzieckie. Iran wykorzystał kłopoty Stanów Zjednoczonych, by wzmóc naciski na Irak i Liban. Wreszcie pojawił się klub państw BRICS (Brazylia, Rosja, Indie, Chiny, RPA), które utworzyły sojusz, by promować wspólne interesy handlowe w opozycji zarówno do Stanów Zjednoczonych, jak i Unii Europejskiej. To one sparaliżowały rundę negocjacji handlowych w Dosze, z którą amerykańskie korporacje wiązały nadzieje na jeszcze łatwiejszy dostęp do zagranicznych rynków. Według Harmana znakiem osłabienia hegemonii USA były klęski trzech państw będących ich klientami, które rozpętały wojny o cele popierane przez Amerykanów: Izraela w Libanie w 2006 roku, Etiopii w Somalii w 2007 roku i Gruzji w Osetii w 2008 roku. Taka jest empiryczna geneza rzeczywistości opisywanej przez formułę świata wielobiegunowego, w którym Stany Zjednoczone muszą uwzględniać interesy innych mocarstw. Trudno się niezgodzić z autorem, który wskazuje, że związane z tym przesunięciem szanse na pokój są idealistyczną mrzonką. System międzynarodowy stanowi nadal zbiór państw i związanych z nimi kapitałów, które mają różne interesy i gotowe są przy każdej nadarzającej się okazji narzucać je innym. W tym wielobiegunowym świecie, dawne imperialistyczne imperatywy ulegają wzmocnieniu, bo trudniej im odnieść sukces. Żyjemy więc w świecie nękanym mnogością sprzecznych nacisków, w którym kolejne konwulsje kryzysów politycznych są zjawiskiem nieuniknionym. Stało się to jasne, kiedy wielkie gospodarcze złudzenie ustąpiło miejsca wielkiemu gospodarczemu kryzysowi [8]. Wojna z Libią w 2011 roku, w której Chiny i Rosja straciły kilkadziesiąt miliardów dolarów w wyniku działań zbrojnych Wielkiej Brytanii i Francji (a później już NATO) jest tego wymownym potwierdzeniem. Zresztą scenariuszy kolejnych wojen nie brakuje [9], a nawet są one wskazywane przez polityków nurtu neoliberalnego, np. w Parlamencie Europejskim minister finansów Polski, Jacek Rostowski mówił we wrześniu o groźbie wojny w ciągu 10 lat w razie upadku euro.

W książce podniesiono wiele tematów koniecznych do zrozumienia kondycji globalnego kapitalizmu, a jednocześnie wyzwań do działania dla współczesnych państw. Ukazano problem finansjeryzacji gospodarki, kwestie bezpieczeństwa ekologicznego i żywnościowego, mobilności siły roboczej czy mitów panujących w świadomości społecznej związanych z uzasadnianiem konieczności globalizacji służącej napędzaniu i odtwarzaniu dominującego systemu. Wśród zalet poznawczych recenzowanej pozycji należy umieścić mnogość analiz ekonomicznych, które stanowią istotną część prezentowanego wykładu. Sięgnięcie do sfery pojęciowej Marksa pozwala uporządkować i dać solidną podbudowę teoretyczną dla empirycznych faktów i wyjść poza płytkie prezentacje statyczno – liczbowe. Pewną słabością teoretyczną książki jest założenie ideologiczne wskazujące na internacjonalistyczny socjalizm, jako jedyne lekarstwo na zło kapitalizmu. Ten ekonomizm wydaje się zbytnim redukcjonizmem wobec współczesnych interpretacji cywilizacyjnych ukazujących problemy globalnego kapitalizmu w uwikłaniach aksjologicznych, specyficznie kulturowych i regionalnych.

Podsumowując, należy uznać, że warto przestudiować uważnie książkę Harmana z kilku co najmniej powodów:

a) aby zobaczyć, że teorie ekonomiczne i polityczne liberalizmu, neoliberalizmu i realizmu mają wiele istotnych wad utrudniających eksplanację dynamiki działania podmiotów w stosunkach międzynarodowych;

b) aby uczyć się prognoz istotowych, bazujących na analizie immanentnych właściwości globalnego kapitalizmu, odrzucając interpretacje ukazujące je jako odstępstwa od normy (typu. chciwość kilku banków jako źródło kryzysu 2007-2009; prawa człowieka i prawa mniejszości, a nie o surowce, czy dostęp do rynku jako źródła wojen);

c) aby uzupełnić swoją wiedzę politologiczną o wiedzę ekonomiczną i socjologiczną obrazującą holistyczne uwikłania nauki społecznej.

Książka do nabycia w księgarni internetowej wydawnictwa.

_________________________________________________________________________

1 Zob. E. Haliżak, Ujęcie roli państwa w ekonomii politycznej stosunków międzynarodowych, (w:) M. Sułek, J. Symonides (red.), Państwo w teorii i praktyce stosunków międzynarodowych, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 23-25.
2 Zob. J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 141-174.
3 DCD Global strategic trends programme, 2007-2036, third ediction, 2006, s. 80, Development,
Concepts and Doctrine Centre (DCDC), a Directorate General within the UK’s Ministry of
Defence (MOD). It is a source document for the development of UK Defence Policy.
4 Zob. Ch. Harman, Kapitalizm zombie. Globalny kryzys i aktualność myśli Marksa, Wydawnictwo MUZA, Warszawa 2011, s. 21.
5 Tamże, s. 414.
6 Zob. Ch. Caryl, 10 Winners And 10 Losers Of 9/11, http://www.rferl.org/content/winners_and_losers_list/24321228.html (02.10.2011).
7 Zob. Ch. Harman, Kapitalizm zombie …, s. 435.
8 Tamże, s. 392-398.
9 Zob. M. Chossudovsky, Towards a World War III Scenario, e-Book from Global Research Publishers, 2011. http://globalresearch.ca/index.php?context=va&aid=25185, (02.10.2011)

Czytany 7947 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04