poniedziałek, 07 kwiecień 2014 06:07

Aleksandra Głodek: Kaukaskie elity polityczne. Jakie są? (recenzje)

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

Kaukaz_02Kaukaz_01  Aleksandra Głodek

RECENZJE: Tadeusz Bodio, Kaukaz: transformacja przywództwa i elit politycznych, Wydawnictwo: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Seria Władza Elity Przywództwo, tom 6, Warszawa 2012, 351 ss.; Tadeusz Bodio, Kaukaz: mechanizmy legitymizacji i funkcjonowania elit politycznych, Wydawnictwo: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Seria Władza Elity Przywództwo, tom 7, Warszawa 2012, 468 s.

Dwie niedawne publikacje w całości poświęcone tematyce przywództwa i elit politycznych Kaukazu – „Kaukaz: transformacja przywództwa i elit politycznych“ oraz „Kaukaz: mechanizmy legitymizacji i funkcjonowania elit politycznych“ – to pozycje długo wyczekiwane na rodzimym rynku wydawniczym. Są one rezultatem międzynarodowego programu naukowego realizowanego w Zakładzie Badań Wschodnich Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego pt. „Przywództwo, elity i ośrodki władzy na Kaukazie“ w latach 2011–2012. Omawiane publikacje są dziełem grupy autorów, badaczy nauk politycznych, związanych z krajowymi uniwersytetami w Gdańsku, Łodzi, Olsztynie, Lublinie, Poznaniu, Szczecinie i Warszawie, a także z naukowacami z Uniwersytetu Państwowego w Tbilisi im. I. Dżawachiszweli (Gruzja), Państwowego Uniwersytetu im. K. L. Chetagurowa w Władykaukazie (Osetia Północna-Alania), Uniwersytetu Moskiewskiego im. M. Łomonosowa (Rosja), Rosyjskiej Akademii Nauk i wielu innych. Trudu redakcyjnego podjął się Tadeusz Bodio, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Zakładu Badań Wschodnich Instytutu Nauk Politycznych oraz członek Komitetu Nauk Politycznych PAN. Jest on jedocześnie kierownikiem programu, autorem koncepcji badań, autorem i współautorem rozdziałów oraz redaktorem naukowym obu monografii. Ponadto, dorobek naukowy prof. T. Bodio obejmuje ponad 200 prac naukowych, w tym około jedną czwartą z nich w językach obcych wydanych w kraju i za granicą. Najważniejsze to: Świadomość a zachowania polityczne, Konstytucja RP – oczekiwania i nadzieje, Między romantyzmem a pragmatyzmem, Psychopolityczne oblicze polskiej transformacji, Przywództwo polityczne.

Praca całego zespołu badawczego została zauważona, doceniona i wyróżniona przez kapitułę VI edycji Międzynarodowego Konkursu na prace naukowe z kaukazoznastwa i południowo-rosyjskiej regionalistyki im. akademika I. A. Żdanowa, organizowanego przez Federalny Uniwersytet Południowy w Rostowie nad Donem przyznając mu nagrodę pierwszego stopnia. Uzasadniając swój wybór kapituła podkreśliła „unikalną analizę porównawczą współczesnych elit i typologii przywództwa na Kaukazie, czynniki i osobliwości ich transformacji“. Jest to niezwykle ważna i cenna nagroda mając na uwadze fakt iż niezmiernie rzadko polskie publikacje o Kaukazie zostają docenione na... Kaukazie.

Ujęcie problemowe zagadnień transformacji na Kaukazie zmusiło redaktora naukowego do podziału omawianej problematyki i umieszczenie jej w dwóch oddzielnych, acz komplementarnych monografiach. Pierwsza z nich „Kaukaz: transformacja przywództwa i elit politycznych“ składa się z trzech części, druga, „Kaukaz: mechanizmy legitymizacji i funkcjonowania elit politycznych“ już tylko z dwóch. Każda z omawianych monografii poprzedzona jest Wprowadzeniem, które ma na celu przybliżenie czytelnikowi istotę i specyfikę transformacji przywództwa i elit politycznych. Stanowi ono niezwykle potrzebny wstęp w zasadniczą częśc pracy. Redaktor naukowy precyzyjnie nakreślił zakres monografii – region Kaukazu oraz przedmiot badań – problemy transformacyjne skupione w systemach władzy poszczególnych republik, rywalizacja o przywództwo oraz walka o kształt lokalnych reżimów. Tym samym pozwoliło to zachować precyzyjność, rzetelność i niezwykłą dokładność analizy materiału badawczego podejmowanych tematów.

Warto dodać iż spisy treści oraz notki biograficzne autorów zostały przetłumaczone na język angielski i rosyjski. Podobnie każdy rozdział zaopatrzony jest w streszczenia w języki angielskim i rosyjskim co stanowi miły ukłon w stronę badaczy i czytelnikow anglo- i rosyjsko-języcznych. Taki sam zabieg został zastosowany w przypadku tekstów rosyjskich.

Publikacja „Kaukaz: transformacja przywództwa i elit politycznych“ przedstawia pierwszy etap badań wspomnianego wcześniej projektu i jest niejako tłem dla problemów przedstawionych w części drugiej. Zabieg ten miał na celu przybliżenie czytelnikowi poszczególnych wydarzeń, uwarunkowań i zaszłości mających wpływ na problemy transformacyjne regionu. Autorzy poszczególnych rozdziałów analizują specyfikę transformacyjną Kaukazu ze szczególnym uwzględnieniem przywództwa i elit politycznych. Z zaprezentowanych badań wynika iż niestabilna sytuacja oraz trudności transformacyjne, z jakimi borykają się państwa regionu są kompilacją wielu czynników.

Doniosłą rolę odgrywają przede wszystkim kwestie historyczne (sowietyzacja), uwarunkowania kulturowe (rola tradycji w życiu politycznym i sprawowaniu władzy) oraz konflikty (etniczne, religijne). Wszystkie one determinują procesy transformacyjne i modernizacyjne regionu i nakładają się na przebieg kształtowania stosunków regionalnych. Skutkuje to wojnami i nacjonalizmami, co przekłada się na stale obecne tendencje dezintegracyjne w regionie oraz coraz intensywniejsze działania grup terrorystycznych. Kolejnym problemem jest występujący we wszystkich republikach autorytaryzm. Z badań wynika jednoznacznie iż konstytucje przyznają prezydentom republik pozycję centralną w systemie co umożliwia im realne sprawowanie władzy. Taka koncentracja władzy wymusza prezydencki model przywództwa politycznego w regionie i dominację ośrodka prezydenckiego nad władzą ustowodawczą i sądowniczą. Prowadzi to bezpośrednio do uzurpacji i zawłaszczenia władzy.

Następnym czynnikiem mającym wpływ na transformację reżimów politycznych, przywództwa i elit władzy jest zjawisko nacjonalizmu, występujące głównie na obszarze Kaukazu Południowego. Po roku 1991 nacjonalizm przyczynił się do odnawiania konfliktów etnicznych, co z kolei spowalniało procesy transformacji ustrojowej i sprzyjało autorytarnemu modelowi demokracji. Z nacjonalizmem ściśle powiązany jest problem etnizacji i etnokrajcji w republikach. Sprzyja to wykorzystywaniu przez elity polityczne konfliktów regionalnych dla umocnienia i konsolidacji swoich rządów. Z kolei oddzielanie się warstwy elit od reszty społeczeństwa i hołdowanie wyłączenie własnym interesom przekłada sie na spadek zaufania do władzy i instytucji.

Niezwykle istotnym elementem wpływającym na problemy transformacji reżimów politycznych są także ambiwalentne relacje elit republikańskich z elitami kremlowskimi. Z jednej strony istnieją tendencje do uzyskania większej autonomii republik, z drugiej zaś wykorzystuje się relacje z Kremlem do budowy nieoficjalnych kontaktów dla lobbowania na rzecz własnych interesów. Taki koniunkturalizm prowadzi do zawłaszczania władzy oraz do rozwarstwienia samych elit.

Rezultaty drugiego etapu badań zostały zaprezentowane w monografii zbiorowej pt. „Kaukaz: mechanizmy legitymizacji i funkcjonowania elit politycznych“. Autorzy, w pierwszej kolejności, poddają analizie elity i przywództwo na Kaukazie Południowym, a następnie na Kaukazie Północnym. Objęcie badaniami całego Kaukazu pozwala dostrzec specyfikę mechanizmów i legitymizacji władzy elit politycznych właściwą całemu regionowi. Każdy z ujętych w monografii artykułów prezentuje wybrane problemy symptomatyczne dla poszczególnych podmiotów politycznych. W szczególności w książce skrupulatnie uwydatnione zostały zagadnienia formowania i funkcjonowania elit we wszystkich podmiotach politycznych. Lektura poszczególnych rozdziałów prowadzi do konstatacji iż nietrwałe reżimy stanowią o ciągłej niestabilności w regionie.

Z przeprowadzonych analiz wynika iż na przestrzeni poradzieckiej dominują państwa tzw. szarej strefy o charakterze autorytarnym. Ich atrybutem jest stosowanie rozwiązań siłowych i przemocy dla osiągnięcia partykularnych celów politycznych. Odwoływanie się do środków siłowych w życiu politycznym elit świadczy przede wszystkim o ich słabości i dążeniu do realizacji swych interesów „za wszelką cenę“. Takie niedemokratyczne standardy stosowane są przede wszystkim wobec opozycji oraz wszystkich negujących zaistniały porządek.

Kolejnym zagadnieniem szeroko omówionym w publikacji jest kwestia występowania silnych ruchów regionalistycznych dążących do emancypacji i autonomii terytorialnej. Na przykładzie Gruzji ukazany został konflikt na linii elit centralnych i elit regionalnych skupiający się na kwestiach prawno-ustrojowych. Uzyskanie samodzielności regionu przez wspólnotę narodową lub etniczną stanowi zagrożenie dla integralności państwa, a w przypadku Abchazji i Osetii doprowadziło do uzyskania faktycznej niezależności od Gruzji.

Następnie wiele miejsca zajmują problemy formowania modelu elit politycznych w Azerbejdżanie, Abchazji, Osetii Południowej, Adygei, Czeczenii i Dagestanie. U podstaw badań leży założenie, że klanowość, etnokracja i islamizacja życia politycznego przyczyniają się do formowania i replikowania procesów zachodzących w lokalnych systemach. Owe problemy unaoczniają się w systemach władzy, walce o kształt ustrojowy lokalnych reżimów politycznych oraz okresowych konfliktach o kształt przywództwa i elit. Wsytępują one z różną intensywnością i w osobliwych konfiguracjach – zależnie od państwa, podmiotu federacyjnego czy grupy etnoregionalnej. Analizie poddawany jest także model przywództwa i elit politycznych w Górskim Karabachu, Karczajo-Czerkiesji, Kabardo-Bałkarii, Osetii-Północnej Alanii. Autorzy skrupulanie analizują mechanizmy tworzenia i działania przywódców i elit politycznych. Z ich dociekań wynika iż rosyjska dominacja na Kaukazie, konflikty wewnętrzne, zderzenie tradycji z modernizmem, brak pluralizmu politycznego, marginalizacja opozycji, korupcja oraz nepotyzm wpływają na specyfikę kształtowania i aktywności elit w regionie. Dominuje oddzielenie elit od reszty społeczeństwa oraz ich „cyrkulacja“ w organach władzy i administracji państwowej.

Reasumując, z przeprowadzonych przez Autorów badań wynika iż demokracja w wielu krajach nadal ma charakter fasadowy. Jest to związane z niewielkim poziomem legitymizacji elit politycznych, brakiem społeczeństwa obywatelskiego, nieprzestrzeganiem praw człowieka, kontrolowaniem wyborów przez elity polityczne. Wszystko to wpływa na specyfikę ustrojową oraz mechanizmy funkcjonowania elit współczesnego Kaukazu.

Książki w pierwszej kolejności można zarekomendować nie tylko studentom, ale i wykładowcom stosunków międzynarodowych, politologii oraz wszystkim zainteresowanym tematyką władzy, przywództwa i elit politycznych na Kaukazie. Będą one także interesującą lekturą dla badaczy przestrzeni poradzieckiej. Pozycje w sposób zrozumiały wyjaśniają problemy transformacyjne państw regionu – są więc również godne polecenia tym, którzy starają się zrozumieć mechanizmy zmian zachodzących wewnątrz reżimów oraz ich elit.

Obydwie publikacje stanowią niezwykle ważny głos w badaniach nad przestrzenią poradziecką. Bez wątpienia Autorzy przygotowali interesujące monografie, które w sposób ciekawy i przystępny tworzą zbiór tekstów powiązanych ze sobą problemami przywództwa i elit politycznych na Kaukazie. Autorzy poszczególnych rozdziałów nie tylko udzielają wyczerpujących analiz i omówień problemów transformacyjnych Kaukazu, ale sporządzają także niezwykłe opracowanie po kaukaskich narodach, obyczajach, tradycji i konfliktach. Pomimo rozległości tematu nie znajdziemy w recenzowanych pracach tendencyjnego powtarzania wątków w różnych kontekstach.

Omawiane monografie warte są uważnej lektury również z punktu widzenia politologicznego podejścia i warsztatu metodologicznego. W publikacjach zdefiniowane zostały najważniejsze pojęcia, ukazano stan badań nad regionem Kaukazu a także ujęto wskazówki teoretyczne związane z analizowaniem konkretnych fenomenów transformacji. Efekt takiego właśnie podejścia został sytetycznie i przystępnie przedstawiony. Warto docenić przyczynowo-skutkowe refleksje Autorów, które pozwalają dogłębnie zrozumieć rzeczywisty obraz regionu. Bez wątpienia przedstawione książki wzbogacają katalog dotychczasowych publikacji dostępnych na rynku polskim, a także stanowią lekturę obowiązkową dla wszystkich zajmujących się podobną tematyką badawczą.

Pozycje Kaukaz: transformacja przywództwa i elit politycznych oraz Kaukaz: mechanizmy legitymizacji i funkcjonowania elit politycznych do nabycia w księgarniach internetowych.


Czytany 6154 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04