niedziela, 28 kwiecień 2013 08:26

Polacy i Czesi Na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848-1945

Oceń ten artykuł
(2 głosów)

zaolzie  ECAG

Oddajemy w ręce czytelników już VI tom serii wydawniczej "Biblioteka Europejskiego Centrum Analiz Geopolitycznych". Tym razem jest to książka dr Dariusza Miszewskiego poświęcona dziejom Polaków i Czechów Śląsku Cieszyńskim w latach 1848–1945. Jest to zarazem pierwsza pozycja historyczna wydana nakładem naszego stowarzyszenia.

 

SPIS TREŚCI

Rozdział 1. Polski i czeski ruch narodowy na Śląsku Cieszyńskim w XIX wieku

Rozdział 2. Rozwój polskiego i czeskiego szkolnictwa na Śląsku Cieszyńskim w latach 1861-1918 (uwarunkowania narodowościowe i społeczno-polityczne)

Rozdział 3. Śląsk Cieszyński w czasie I wojny światowej

Rozdział 4. Polsko-czechosłowacki spór o Śląsk Cieszyński w latach 1918-1920

Rozdział 5. Polityka władz czechosłowackich wobec Polaków na Zaolziu po 1920 rokuzaolzie_big

Rozdział 6. Życie polityczne Polaków zaolziańskich w Czechosłowacji

Rozdział 7. Międzypartyjny Komitet Polskich Stronnictw

Rozdział 8. Spis ludności na czechosłowackim Śląsku Cieszyńskim w 1931 roku

Rozdział 9. Ludność polska w okresie kryzysu ekonomicznego

Rozdział 10. Polacy na Zaolziu po zmianie polityki RP wobec Czechosłowacji w 1934 roku

Rozdział 11.  Kryzys czechosłowackiej polityki narodowościowej

Rozdział 12. Konsolidacja polskich stronnictw wokół spraw polskiej mniejszości

Rozdział 13. Śląsk Zaolziański w granicach Polski

Rozdział 14. Śląsk Cieszyński w czasie II wojny światowej

Rozdział 15. Śląsk Zaolziański w granicach Czechosłowacji po II wojnie światowej

Pozycja do nabycia TUTAJ.

ZE WSTĘPU

Księstwo Cieszyńskie, wchodzące w skład Śląska Austriackiego razem z Księstwem Opawskim, było pogranicznym regionem o mieszanym składzie narodowościowym. Wzrost świadomości narodowej i aspiracji państwowotwórczych w XIX w., szczególnie w okresie Wiosny Ludów, ujawnił odmienne interesy trzech historycznych narodów – Polaków, Czechów i Niemców w Księstwie Cieszyńskim. W drugiej połowie XIX w. do problemów politycznych doszły także gospodarcze i społeczne. Wraz z rozwojem przemysłu ciężkiego i przetwórczego nastąpiły gwałtowne zmiany demograficzne. Do Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego przybyło kilkadziesiąt tysięcy niewykwalifikowanych i niewykształconych polskich robotników z Galicji. Wywołało to ostry konflikt o ich tożsamość narodową pomiędzy śląską ludnością polską a czeską i niemiecką, przy wsparciu ich rodaków i instytucji z innych ziem polskich, czeskich i niemieckich. Za czasów Austro-Węgier w Księstwie Cieszyńskim dominowała politycznie, gospodarczo, instytucjonalnie i kulturowo ludność niemiecka. Sprzeciwiała się jakimkolwiek zmianom administracyjnym i kulturalno-narodowym na rzecz ludności polskiej i czeskiej. Wobec tej ludności słowiańskiej Niemcy prowadzili politykę germanizacyjną, której pierwszym etapem było wytworzenie silnej świadomości regionalnej (ślązakowcy) i utożsamianie się z kulturą niemiecką jako wyższą cywilizacyjnie.

Od połowy XIX w. w Księstwie Cieszyńskim zaczęła się przeciwstawiać Niemcom śląska i galicyjska polska inteligencja, której celem stała się walka o tożsamość narodową licznych rzesz polskich robotników kopalń, hut, kolei, zakładów przetwórczych Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, pochodzących ze Śląska i Galicji. Pod koniec XIX w. walkę o integralność terytorialną Księstwa Cieszyńskiego rozpoczęli Czesi, tocząc ją z Niemcami i Polakami. Czesi uważali, że posiadali prawa historyczne do Czech, Moraw i Śląska Austriackiego jako Ziem Korony świętego Wacława, które weszły w skład monarchii Habsburgów w XVI w. Długo Polacy nie zwalczali tej państwowoprawnej doktryny czeskiej z drugiej połowy XIX w., ponieważ Niemców uważali za większe zagrożenie polityczne i kulturowe niż Czechów. Polskim postulatem było przyłączenie Księstwa Cieszyńskiego w całości do Galicji, a po upadku Austro-Węgier w 1918 r. jego etniczny podział na polski i czeski. Głównym frontem walki w latach 1848-1918 o świadomość mieszkańców Księstwa Cieszyńskiego stały się polskie, czeskie i niemieckie szkoły oraz ich regionalne i ponadregionalne instytucje gospodarcze, społeczne, kulturalne i oświatowe. Po rozpadzie Austro-Węgier w 1918 r. Polska, Czechosłowacja i Austria ostro rywalizowały o Księstwo Cieszyńskie. Jego wysokie uprzemysłowienie, znaczący potencjał surowcowy i rozwinięte szlaki komunikacyjne stanowiły czynniki dodatkowo zaostrzające rywalizację o jego posiadanie. Spośród nich tylko Polska opowiadała się za jego etnicznym podziałem na część polską i czeską z pominięciem aspiracji ludności niemieckiej i ślązakowskiej. Czechosłowacja wysuwała przede wszystkim argumenty historyczne i gospodarcze. Postulaty Austrii jako państwa pokonanego w czasie I wojny światowej zostały pominięte przez konferencję pokojową w Paryżu (1919-1920).

Rywalizacja polsko-czechosłowacka o Śląsk Cieszyński doprowadziła w styczniu 1919 r. do konfliktu zbrojnego. Obie strony zgodziły się na konferencji paryskiej na plebiscyt pod nadzorem międzynarodowym. Z powodu ostrych niepokojów narodowościowych Polska i Czechosłowacja zgodziły się na jego podział przez Radę Ambasadorów ustanowioną po zakończeniu konferencji paryskiej. Jej werdykt z lipca 1920 r. został przyjęty z satysfakcją przez Czechosłowację, a Polska ostro się jemu sprzeciwiała. Przyznaną Czechosłowacji część Śląska Cieszyńskiego określała Zaolziem (powiaty czesko-cieszyński i frysztacki, bez frydeckiego), na którym w ogromnej przewadze mieszkali Polacy. Wbrew swojej woli stali się mniejszością w wielonarodowej Czechosłowacji. Mimo liberalnego ustawodawstwa mniejszościowego, instytucje publiczne, głównie na szczeblu lokalnym, na terenach mieszanych narodowościowo prowadziły politykę przymusowej asymilacji. Dotykało to również mniejszość polską, która jako nieliczna oraz słaba politycznie i ekonomicznie nie była w stanie zagrozić integralności Czechosłowacji. W latach 1920-1934 polskie władze zachęcały Polaków zaolziańskich do współpracy z czechosłowackimi władzami na szczeblu lokalnym i krajowym. Mimo to strona czechosłowacka nie zaprzestała polityki czechizacyjnej wobec niej. Po 1934 r. wykorzystała to Polska w swojej antyczechosłowackiej polityce, która w 1938 r. zajęła Zaolzie, Spisz, Orawę i okolice Czadcy. Radość Polaków zaolziańskich z powrotu do Polski nie trwała zbyt długo. Z jednej strony przyszło rozczarowanie polską rzeczywistością w sferze politycznej i gospodarczej, a z drugiej upadkiem Polski we wrześniu 1939 r. i okupacją niemiecką. Z racji znacznego uprzemysłowienia Niemcy wprowadzili terror na Śląsku Cieszyńskim wobec Polaków i Czechów, którzy byli lepiej traktowani. W czasie II wojny światowej na Śląsku Cieszyńskim działał jedynie polski ruch oporu. Niepokoił on Czechów, ponieważ nie pogodzili się z utratą czechosłowackiego Śląska Cieszyńskiego. Pod okupacją oba narody przygotowywały się do przejęcia władzy po wypędzeniu Niemców. Armia Czerwona, która  w maju 1945 r., wyzwoliła Śląsk Cieszyński, przekazała go pod administrację czeską. Zapobiegła też wybuchowi polsko-czechosłowackiego konfliktu zbrojnego w czerwcu 1945 r. Pod rządami czechosłowackich władz komunistycznych od 1948 r. polska mniejszość nie była lepiej traktowana niż w okresie międzywojennym. Okazało się, że polityka przymusowej asymilacji nie zależała od barw partyjnych.

W celu osiągnięcia założonych celów badawczych praca łączy układ chronologiczny z problemowym. Zadaniem układu chronologicznego było pokazanie dramatycznego ciągu zdarzeń w relacjach polsko-czeskich na Śląsku Cieszyńskim, które rozpoczęły się na jego obszarze wraz z odrodzeniem narodowym Polaków i Czechów w połowie XIX w. Słabość polityczna, ekonomiczna, organizacyjna i kulturowa Polaków w Księstwie Cieszyńskim doprowadziła do polsko-czeskiej konfrontacji, ponieważ Czesi widzieli wroga w cieszyńskich Niemcach i Polakach. Uważali, że Księstwo Cieszyńskie jako część Śląska Austriackiego było ich ziemią historyczną, niezależnie od zmian narodowych i społecznych. Mimo że w Czechach była popularna w tym czasie idea słowiańska, to na Śląsku Cieszyńskim prowadzili bezwzględną walkę polityczną, ekonomiczną i kulturową ze śląskimi Polakami. Przez całą drugą połowę XIX w. strona polska nie dostrzegała zagrożenia czeskiego, skupiając się na walce z cieszyńskimi Niemcami. Konsekwencją lokalnego sporu polsko-czeskiego, który do 1918 r. wydawał się mało istotny w relacjach między oboma narodami w ramach Austro-Węgier, były chłodne relacje już niepodległych państw Polski i Czechosłowacji. Przez cały okres międzywojenny nie potrafiły się ze sobą porozumieć, ponieważ mały z pozoru problem zaolziański urósł do nierozwiązywalnego zagadnienia, który stale wypływał w ich wzajemnych sporach, utrudniając porozumienia polityczne, gospodarcze i wojskowe. Problem Śląska Cieszyńskiego w stosunkach polsko-czeskich doprowadził do tak silnych emocji, że po odzyskaniu suwerenności w 1989 r. przez Polskę i Czechosłowację (od 1993 Czechy i Słowacja) do dzisiaj pojawiają się echa tamtejszych wydarzeń (zamazywanie polskich napisów na czeskim Śląsku Cieszyńskim, pomnik  generała Josefa Šnejdárka). Na szczęście nie wpływają już one tragicznie na losy Polski i Czech, którym w końcu udało się odnaleźć we wspólnych strukturach europejskich (Grupa Wyszehradzka, Unia Europejska) i militarnych (NATO), a czeski i polski Śląsk Cieszyński połączył euroregion.

Układ problemowy pokazuje konkretne pola wzajemnych relacji przeplatanych raz konfrontacją, raz współpracą obu narodów na Śląsku Cieszyńskim (po 1918 r. na czechosłowackim Śląsku Cieszyńskim) na tle stosunków międzypaństwowych. Mimo że spór o Śląsk Cieszyński po 1918 r. i położenie mniejszości polskiej na Śląsku Zaolziańskim nie były najważniejszymi problemami pomiędzy Polską i Czechosłowacją do 1945 r., to zawsze odciskały swoje znaczące piętno w posunięciach wobec siebie Pragi i Warszawy. A przecież pozytywne decyzje czechosłowackich władz wobec mniejszości polskiej w latach 1920-1938 i po 1945 r. w zakresie szkolnictwa polskiego, języka polskiego w sferze publicznej, zatrudnienia w lokalnej administracji państwowej i samorządowej, wzajemnej współpracy na rzecz rozwoju czechosłowackiego Śląska nie zagroziłyby w żadnym stopniu czechosłowackiej władzy. Brak chęci rozwiązania lokalnego problemu we wzajemnej współpracy przekładał się na ambicjonalne spory na szczeblu władz państwowych Polski i Czechosłowacji. Charakterystyczne było to, że dokument kompromisowy został wypracowany przez lokalne społeczności w duchu wzajemnej współpracy (umowa z 5 XI 1918). Natomiast spór o Śląsk Cieszyński na poziomie władz centralnych dwukrotnie musiał zostać rozwiązany dopiero arbitralnymi decyzjami mocarstw zachodnich (1920) i Związku Radzieckiego (1945).

Pozycja do nabycia TUTAJ.

sowaZakupy hurtowe dla księgarń:

 

Ewelina Czechowska
Sowa Sp. z o.o., ul. Hrubieszowska 6a, 01-209 Warszawa
tel: + 48 22 431 81 32, kom: +48 600 992 113, fax:+ 48 22 431 81 50

 

Czytany 7234 razy Ostatnio zmieniany środa, 04 marzec 2015 08:46