wtorek, 02 październik 2012 10:01

Krzysztof Żęgota: Partnerstwo Wschodnie - próba bilansu

Oceń ten artykuł
(1 głos)

estpart dr Krzysztof Żęgota

Polska, po wstąpieniu do Unii Europejskiej w 2004 roku, usiłuje odgrywać zauważalną rolę w sprawach Europy Wschodniej. Starania te koncentrują się na tworzeniu warunków sprzyjających zbliżeniu Unii Europejskiej z państwami Wschodniej Europy, pozostającymi poza Wspólnotą.

Jednym z tego sposobów są mechanizmy Europejskiej Polityki Sąsiedztwa (EPS). Stanowi ona zespół narzędzi adresowanych do państw sąsiadujących z Unią Europejską, a nieobjętych obecnie perspektywą członkostwa [1]. Podstawą prawną EPS jest art. 8 Traktatu o Unii Europejskiej, zgodnie z którym „Unia rozwija szczególne stosunki z państwami z nią sąsiadującymi, dążąc do utworzenia przestrzeni dobrobytu i dobrego sąsiedztwa, opartej na wartościach Unii i charakteryzującej się bliskimi i pokojowymi stosunkami opartymi na współpracy” [2].

Europejska Polityka Sąsiedztwa jako oficjalna polityka Unii Europejskiej została po raz pierwszy przedstawiona w komunikacie Komisji w sprawie „szerszej Europy” w marcu 2003 roku, a następnie w opublikowanym w maju 2004 roku dokumencie strategicznym, w którym określono konkretne propozycje ściślejszej współpracy z krajami sąsiedzkimi [3]. Centralne miejsce w ramach EPS zajmują plany działania krajów partnerskich Unii Europejskiej. Są to dokumenty polityczne, wyznaczające strategiczne cele tej współpracy – precyzują obszerną listę wspólnie uzgodnionych zadań, które mają być zrealizowane przez kraje będące adresatami EPS. Głównym priorytetem jest pobudzenie wzrostu gospodarczego poprzez poprawę warunków dla długotrwałych inwestycji i wzrostu wydajności [4]. Europejska Polityka Sąsiedztwa skierowana została do najbliższych sąsiadów UE, a mianowicie do Algierii, Armenii, Autonomii Palestyńskiej, Azerbejdżanu, Białorusi, Egiptu, Gruzji, Izraela, Jordanii, Libanu, Libii, Maroka, Mołdawii, Syrii, Tunezji i Ukrainy. Chociaż Rosja również jest sąsiadem UE, stosunki UE-Rosja objęte są oddzielnym partnerstwem strategicznym [5].

Szczególnym mechanizmem funkcjonującym w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa jest – powstały z inicjatywy Polski, przy wsparciu Szwecji – program Partnerstwa Wschodniego, jako narzędzie rozwijania współpracy z dawnymi republikami radzieckimi, wykazującymi europejskie aspiracje i sąsiadującymi z państwami Unii, bądź też pozostającymi z nią w ścisłych relacjach gospodarczych, politycznych i społecznych. Partnerstwo Wschodnie stanowi pierwszą tak szeroką i całościową koncepcję mającą na celu wprowadzenie tych państw do systemu stosunków zewnętrznych Unii Europejskiej. Inicjatywa adresowana jest do państw Europy Wschodniej powstałych po rozpadzie byłego Związku Radzieckiego: Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Gruzji, Mołdawii oraz Ukrainy [6].

Genezy tego przedsięwzięcia doszukiwać się należy w działaniach Unii Europejskiej w okresie ponad dziesięciolecia, poprzedzającego rozszerzenie z 2004 roku. Odpowiedzią Wspólnoty na rozpad Związku Radzieckiego była inicjatywa TACIS (Technical Assistance to the Commonwealth of the Independent States) z 1991 roku. Zasadnicze cele programu były związane z promowaniem na obszarze b. ZSRR mechanizmów gospodarki wolnorynkowej, demokracji i społeczeństwa obywatelskiego [7]. Wspólnota podjęła zarazem działania związane z zawarciem z poszczególnymi państwami post-radzieckimi nowych porozumień o partnerstwie i współpracy (Partnership and Cooperation Agreements – PCAs) w miejsce umowy regulującej wymianę handlową z 1989 roku, tj. jeszcze sprzed rozpadu ZSRR. Nowe porozumienia podpisywano na przestrzeni lat 90. i weszły one w życie do 1998 roku [8].

Różnorakie działania i inicjatywy Unii Europejskiej adresowane do państw Europy Wschodniej wymagały ujęcia w ramy prawne i instytucjonalne. Orędownikiem wyraźnego wyodrębnienia polityki UE wobec państw b. ZSRR była Polska. Już w 1998 roku Bronisław Geremek, jako minister spraw zagranicznych, w przemówieniu inaugurującym polskie negocjacje akcesyjne podkreślił wagę tzw. „wymiaru wschodniego” Unii Europejskiej [9]. W 2001 roku, MSZ opublikowało raport Polityka wschodnia Unii Europejskiej w perspektywie jej rozszerzenia o państwa Europy Środkowo-Wschodniej – polski punkt widzenia, zawierający zalecenia dotyczące potrzeby zacieśniania współpracy ze wschodnimi sąsiadami UE oraz z państwami post-radzieckimi [10]. W latach 2002-2003 polska strona artykułowała konkretne propozycje dotyczące wschodniego wymiaru unijnej polityki. Postulowano m.in. objęcie Ukrainy i Mołdawii mechanizmami współpracy gospodarczej, politycznej i społecznej [11]. Kolejne lata aktywności UE stały pod znakiem wdrażania mechanizmów wspomnianej już Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, do której włączono jednak – wbrew początkowym zamierzeniom strony polskiej – nie tylko relacje z państwami powstałymi po rozpadzie ZSRR, ale również z północnej Afryki i Bliskiego Wschodu [12]. Spowodowało to zasadność wyodrębnienia tych działań Unii Europejskiej w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, które skierowane są do państw post-radzieckich, przejawiających chęć głębszej integracji ze strukturami europejskimi [13].

Wysiłki strony polskiej po akcesji do UE koncentrowały się na zbudowaniu szerokiej koalicji państw członkowskich dostrzegających konieczność adresowania do wschodnich sąsiadów nowej „oferty” związanej z zacieśnianiem współpracy społecznej, gospodarczej i politycznej oraz przekazywaniem doświadczeń transformacji ustrojowej i gospodarczej. W efekcie tych działań opracowano w 2008 roku, we współpracy Polski i Szwecji, pierwszy projekt Partnerstwa [14]. Warto przy tym podkreślić, iż wsparcie dla inicjatywy przejawiali i inni członkowie Unii Europejskiej.Konsekwentnie wyrażały swe poparcie państwa Grupy Wyszehradzkiej. Podobne stanowisko zajmowały również Litwa, Łotwa i Estonia. Liczącego się wsparcia dla projektu udzieliły Niemcy, które już w czasie sprawowanej w pierwszej połowie 2007 r. prezydencji przedstawiły koncepcję „EPS Plus” [15]. Partnerstwo Wschodnie przestało więc być interpretowane jako przedsięwzięcie wyłącznie „nowych” państw członkowskich UE. Znaczącym sygnałem wsparcia była prezydencja czeska, która uczyniła Partnerstwo jednym z priorytetów [16].

W grudniu 2008 roku, projekt Partnerstwa zaaprobowała Komisja Europejska, proponując zarazem szereg konkretnych rozwiązań, oferowanych państwom partnerskim: strefy wolnego handlu, układy o stowarzyszeniu czy liberalizację polityki wizowej [17]. W trakcie szczytu Rady Europejskiej, 20 marca 2009 roku w Brukseli, unijni przywódcy zaakceptowali propozycję Partnerstwa Wschodniego, włączając tę inicjatywę w struktury Europejskiej Polityki Sąsiedztwa [18]. Rezultatem tych starań był pierwszy szczyt Partnerstwa Wschodniego, który odbył się 7 maja 2009 roku w Pradze i był ważnym elementem czeskiej prezydencji. W trakcie szczytu przyjęto Wspólną Deklarację (tzw. „praską”), będącą zbiorem postulowanych kierunków działań związanych z funkcjonowaniem Partnerstwa Wschodniego. W dokumencie zawarto następujące cele oraz środki ich realizacji:

– rozwijanie integracji gospodarczej, politycznej i społecznej z uwzględnieniem zasad prawa międzynarodowego i podstawowych wartości, w tym demokracji, praworządności oraz poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności, a także gospodarki rynkowej, zrównoważonego rozwoju i dobrych rządów,

– utrzymanie i pobudzanie reform gospodarczych oraz rozwój społeczny i regionalny pomiędzy krajami partnerskimi,

– zmniejszanie różnic społeczno-gospodarczych w krajach partnerskich,

– konieczność pogłębienia współpracy dwustronnej UE i państw partnerskich,

– współpraca wielostronna oparta na tzw. platformach tematycznych [19].

Określono również ramy finansowe i instytucjonalne funkcjonowania Partnerstwa Wschodniego. Wyrażono też nadzieję, iż powstanie Partnerstwa Wschodniego przyspieszy realizację idei demokracji w regionie oraz wzmocni jego stabilność polityczną [20].

Jednym z ważniejszych wydarzeń polskiego przewodnictwa w Radzie Unii Europejskiej był II Szczyt Partnerstwa Wschodniego, który odbył się w Warszawie 29 i 30 września 2011 roku. W spotkaniu wzięli udział szefowie państw i rządów z dwudziestu siedmiu państw członkowskich Unii Europejskiej oraz pięciu państw objętych Partnerstwem Wschodnim [21]. Zabrakło przedstawicieli Białorusi, co należy uznać za porażkę, szczególnie w świetle starań o objęcie Partnerstwem wszystkich (poza Rosją) wschodnich sąsiadów Unii [22].

Podczas szczytu przyjęto Wspólną Deklarację (tzw. „warszawską”), będącą – w zamyśle jej twórców – silnym politycznym sygnałem chęci pogłębienia integracji państw partnerskich i Unii Europejskiej [23]. W Deklaracji wymieniono dalsze cele aktywnej współpracy:

– oparcie Partnerstwa na wspólnych wartościach,

– potwierdzenie europejskich aspiracji krajów partnerskich,

– zamysł pełnej integracji państw objętych inicjatywą z wewnętrznym rynkiem Unii Europejskiej,

– wyrażenie idei powstania wspólnego obszaru gospodarczego obejmującego państwa Unii Europejskiej i państwa partnerskie,

– dążenie do złagodzenia reżimu wizowego na zewnętrznych granicach Unii,

– dalsze rozwijanie i pogłębianie współpracy sektorowej [24].

Odniesiono się również do kwestii rozwoju współpracy naukowej, społecznej, kulturalnej oraz wymiany młodzieży: wyrażono chęć otwarcia programów Unii Europejskiej dla obywateli państw partnerskich (w tym dla programu Erasmus). Podkreślono również rolę społeczeństwa obywatelskiego w rozwijaniu współpracy z państwami partnerskimi oraz wskazano na nowe możliwości wspierania przemian społecznych, m.in. Europejską Fundację na rzecz Demokracji (European Endowment for Democracy) oraz Instrument Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (Civil Society Facility), o co zabiegała szczególnie strona polska [25].

Rozpatrując działania na rzecz państw objętych Partnerstwem Wschodnim oraz bilans polskich wysiłków w tym zakresie, należy odnieść się do ram instytucjonalnych Partnerstwa oraz celów inicjatywy, wyznaczających potencjalne obszary współpracy:

• szczyty głów państw i rządów Unii Europejskiej i państw partnerskich – stanowią zinstytucjonalizowaną formę współpracy o najwyższej randze. Organizowane raz na dwa lata. Dotychczas odbyły się dwa: w Pradze (rok 2009) oraz w Warszawie (rok 2011);

• doroczne spotkania ministrów spraw zagranicznych – poświęcone są przeglądowi kierunków rozwijania współpracy UE i państw partnerskich;

• platformy tematyczne – fora dialogu przedstawicieli państw partnerskich. Koncentrują się wokół następujących zagadnień:

– demokracja, dobre zarządzanie, stabilność,

– integracja gospodarcza,

– bezpieczeństwo energetyczne,

– kontakty międzyludzkie;

• Euronest – zgromadzenie parlamentarne Partnerstwa Wschodniego, skupiające przedstawicieli parlamentów poszczególnych państw objętych Partnerstwem. Spotkanie inauguracyjne odbyło się 3 maja 2011 roku (w jego pracach nie uczestniczyli dotychczas przedstawiciele Białorusi);

• Forum Społeczeństwa Obywatelskiego (FSO) – gremium, którego celem jest wsparcie społeczeństwa obywatelskiego w państwach partnerskich. W spotkaniach uczestniczą przedstawiciele organizacji pozarządowych, zrzeszeń, związków zawodowych oraz ośrodków analitycznych. Dotychczas odbyły się trzy spotkania FSO, w tym w Poznaniu w dn. 28-23 listopada 2011 roku;

• Grupa Przyjaciół Partnerstwa Wschodniego – nieformalna grupa przedstawicieli państw, organizacji pozarządowych i gremiów międzynarodowych będąca swoistym komitetem doradczym inicjatyw związanych z Partnerstwem [26].

Szczególnie ważne są przedsięwzięcia nakierowane na rozwijanie w państwach partnerskich mechanizmów społeczeństwa obywatelskiego i wsparcie organizacji pozarządowych. Warto zaznaczyć, że organizacje pozarządowe z UE i krajów partnerskich wyraziły spore zainteresowanie Partnerstwem Wschodnim. We wspomnianym posiedzeniu Forum Społeczeństwa Obywatelskiego w Poznaniu uczestniczyło ponad dwieście organizacji pozarządowych [27].

Kolejnym ważnym bodźcem wspierania przemian demokratycznych w państwach partnerskich jest inicjatywa zgromadzenia parlamentarnego Euronest. Ma ono wspierać przemiany polityczne i przyspieszać wdrażanie standardów demokratycznych i społeczeństwa obywatelskiego. Jednym z celów jest również wzmacnianie funkcjonujących relacji politycznych pomiędzy Unią Europejską a państwami objętymi Partnerstwem Wschodnim [28].

Warto prześledzić co wnosi program Partnerstwa Wschodniego w relacjach Unii Europejskiej z państwami partnerskimi. Program wyraźnie wyodrębnił relacje UE z państwami Europy Wschodniej spośród relacji z pozostałym państwami Europejskiej Polityki Sąsiedztwa [29]. Poza tym, mechanizmy Partnerstwa Wschodniego oferują potencjalne korzyści tym krajom partnerskim, które wykażą szczególne zaangażowanie w reformowanie swoich instytucji i prawodawstwa. Korzyścią dla „prymusów” ma być ściślejsza integracja z unijnymi strukturami. Zarazem dla najambitniejszych państw przewiduje się przygotowanie nowych umów stowarzyszeniowych, ustanawiających nie tylko silniejsze więzy polityczne z krajami Unii Europejskiej, ale również szereg ułatwień gospodarczych i wizowych [30]. Partnerstwo Wschodnie obejmuje zatem całą gamę konkretnych przedsięwzięć:

• nowe umowy stowarzyszeniowe,

• tworzenie nowych stref wolnego handlu,

• łagodzenie reżimu wizowego a w dalszej perspektywie ustanowienie ruchu bezwizowego z państwami partnerskimi,

• unifikację prawną,

• współpracę w zakresie bezpieczeństwa energetycznego [31].

Istotnymi sferami relacji Unii Europejskiej i państw partnerskich może być również współpraca transgraniczna i wymiana gospodarcza. Należy podkreślić, iż inicjatywę Partnerstwa przychylnie przyjęły jednostki samorządu terytorialnego. Jednym z mechanizmów realizujących zadania Partnerstwa Wschodniego w zakresie współpracy samorządów jest, powołana w Poznaniu we wrześniu 2011 roku, Konferencja Władz Lokalnych i Regionalnych Partnerstwa Wschodniego, jako stała platforma współpracy pomiędzy samorządami państw partnerskich [32]. Płaszczyzną wymiany doświadczeń i rozwijania kontaktów gospodarczych jest również Forum Biznesu Partnerstwa Wschodniego, zainaugurowane w Sopocie we wrześniu 2011 roku [33].

Zapowiedź stopniowej liberalizacji reżimu wizowego na zewnętrznych granicach Unii Europejskiej i – w dalszej konsekwencji – całkowitego zniesienia wiz w ruchu granicznym zależy od uprzedniego spełnienia szeregu wymogów, ujętych w specjalnie przygotowanych planach działania. Najdalej idące ustalenia odnośnie liberalizacji polityki wizowej zostały poczynione z Ukrainą i Mołdawią. W marcu 2011 roku zaczęły obowiązywać umowy o ułatwieniach wizowych z Gruzją, zaś na początku 2012 roku rozpoczęto rozmowy na temat analogicznych porozumień z Armenią i Azerbejdżanem [34]. Warto też podkreślić, iż Ukraina i Mołdawia korzystają już z ułatwień wizowych w oparciu o podpisane umowy o małym ruchu granicznym [35].

Partnerstwo Wschodnie było jednym z priorytetów polskiego przewodnictwa w Radzie Unii Europejskiej w drugiej połowie 2011 roku. Polska konsekwentnie dążyła do wzmacniania wschodniego wymiaru europejskiej polityki sąsiedztwa, m.in. poprzez pogłębianie współpracy sektorowej i włączanie państw partnerskich do współpracy w ramach programów i agencji unijnych [36]. Powzięto również szereg znaczących zobowiązań i decyzji intensyfikujących wschodni wymiar aktywności Unii Europejskiej. Aktywność tę należy ocenić umiarkowanie pozytywnie.

Próbując przedstawić bilans polskich działań po stronie „pozytywów” należy zapisać:

– doprowadzenie do podpisania tzw. „praskiej” Wspólnej Deklaracji, inicjującej program Partnerstwa Wschodniego,

– zorganizowanie II szczytu Partnerstwa Wschodniego w Warszawie,

– intensyfikację współpracy społecznej, politycznej i naukowej z krajami objętymi programem Partnerstwa Wschodniego,

– „przyciągnięcie” do idei Partnerstwa państw Grupy Wyszehradzkiej oraz Szwecji.

Zarazem strona polska nie podjęła odpowiednich wysiłków na rzecz szerszego otwarcia Unii Europejskiej na państwa Europy Wschodniej. Nie zdołano również wypracować klarownej i spójnej polityki Wspólnoty wobec Białorusi i Federacji Rosyjskiej. Do „straconych szans” w bilansie polskiej aktywności w Partnerstwie Wschodnim zaliczyć można:

– nieudaną próbę wciągnięcia Białorusi we współpracę z Unią Europejską, wskutek czego państwo to praktycznie nie uczestniczy w programie Partnerstwa Wschodniego,

– brak intensywnego dialogu politycznego z Ukrainą na rzecz jednoznacznego zdefiniowania jej europejskich aspiracji,

– ograniczoną aktywność Polski jako swoistego pośrednika pomiędzy państwami objętymi programem Partnerstwa Wschodniego a Unią Europejską,

– ochłodzenie relacji politycznych z Federacją Rosyjską w kontekście Partnerstwa Wschodniego.

Nie sposób uciec jednak od postrzegania dotychczasowych osiągnięć Partnerstwa Wschodniego w kategoriach „szklanki do połowy pustej lub pełnej”. Z jednej strony Partnerstwo stanowi poważny polityczny sygnał dla państw Europy Wschodniej, obudowany dodatkowo instrumentarium prawnym i instytucjonalnym. Zastępuje on dotychczasowe mgliste deklaracje o bliżej nieokreślonych formach współpracy z państwami post-radzieckimi. Z drugiej strony, nie udało się w trakcie programu zrealizować szeregu wyzwań politycznych: od wciągnięcia Białorusi w orbitę współpracy europejskiej, poprzez brak koncepcji udziału UE w rozwiązywaniu licznych konfliktów państw partnerskich (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan, Ukraina, Mołdawia), skończywszy na nieuregulowanym statusie partnerskich relacji UE z Rosją w odniesieniu do programu Partnerstwa [37].

Nie należy zarazem zapominać, iż program Partnerstwa Wschodniego stanowi jedynie instrument pomocniczy, a nie pakiet, za pomocą którego Unia rozwiązywać może wszystkie problemy wschodniego sąsiedztwa [38]. Duńskie przewodnictwo w Radzie UE przypadające na pierwszą połowę 2012 r. pokazało, iż Partnerstwo Wschodnie stanowi nadal przedmiot istotnych dyskusji i troski gremiów europejskich w kontekście współpracy z państwami Europy Wschodniej [39].

Referat wygłoszony w ramach konferencji "Wobec wyzwań XXI wieku. Czy Unia Europejska będzie «graczem światowym»?", Olsztyn, 05.06.2012 r. 

Tekst pochodzi z portalu NowaPolitologia.pl logo-Nowa_politologia

__________________________________________________________
[1] Więcej na ten temat: P. J. Borkowski, Polityka sąsiedztwa Unii Europejskiej, Warszawa 2009, s. 191-209; A. Stępień-Kuczyńska, M. Słowikowski, Unia Europejska a państwa Europy Wschodniej, Warszawa 2008, s. 28-43. Należy zaznaczyć, iż Europejska Polityka Sąsiedztwa jest jedną z czterech polityki skierowanych do sąsiadów Unii Europejskiej i poza EPS są to: polityka wobec Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu, polityka rozszerzenia wobec Bałkanów zachodnich i Turcji oraz polityka wobec Federacji Rosyjskiej. Zob. G. Gromadzki, Pięć tez o Europejskiej Polityce Sąsiedztwa. Więcej niż sąsiedztwo, Analiza Fundacji Batorego, Warszawa, październik 2008, s. 2.
[2] Traktat o Unii Europejskiej – wersja skonsolidowana, http://libr.sejm.gov.pl/oide/index.php?option=com_ content&view=article&id=14431&Itemid=358, 12.08.2012 r.
[3] B. Piskorska, Wymiar Wschodni polityki Unii Europejskiej, Toruń 2008, s. 121-149; też, Koncepcja „szerszej Europy” Unii Europejskiej. Miejsce Wymiaru Wschodniego, [w:] Wymiar Wschodni UE. Wielowymiarowość integrującej się Europy, red. A. Staszczyk i J. Jartyś, Szczecin 2007, s. 51; P. J. Borkowski, Partnerstwo Wschodnie jako instrument polityki zewnętrznej Unii Europejskiej, [w:] Między sąsiedztwem a integracją. Założenia, funkcjonowanie i perspektywy Partnerstwa Wschodniego Unii Europejskiej, red. A. Szeptycki, Warszawa 2011, s. 70.
[4] J. Szymański, Dwa wymiany Polityki Sąsiedztwa Unii Europejskiej – szanse i zagrożenia, [w:] Partnerstwo Wschodnie. Wymiary realnej integracji, pod red. M. Zdanowicza, T. Dubowskiego i A. Piekutowskiej, Warszawa 2010, s. 16-17; B. Piskorska, Europeizacja (Europeisation) państw sąsiedzkich Unii Europejskiej na przykładzie Europy Wschodniej, [w:] Europejska polityka bezpieczeństwa i integracji, red. K. Budzowski, Kraków 2010, s. 199.
[5] P. J. Borkowski, Polityka sąsiedztwa Unii Europejskiej…, s. 201; Chronology of bilateral relations, Delegation of the European Union to Russia, http://eeas.europa.eu/delegations/russia/eu_russia/chronology/index_en.htm, 26.01.2012 r.; J. Ćwiek-Karpowicz, Współpraca unijno-rosyjska rok po inauguracji Partnerstwa dla modernizacji, „Biuletyn – Polski Instytut Spraw Międzynarodowych” 2011, nr 62.
[6] A. Cianciara, ‘Eastern Partnership’ – opening a new chapter of Polish Eastern policy and the European Neighbourhood Policy?, The Institute of Public Affairs, „Analyses & Opinions” 2008, nr 4, s. 2-3.
[7] A.Frenz, The European Commission’s Tacis Programme 1991-2006. A Success Story, http://ec.europa.eu/europeaid/where/neighbourhood/regional-cooperation/e..., 12.08.2012 r.; http://eeas.europa.eu/delegations/russia/eu_russia/tech_financial_cooper..., 12.08.2012 r.; Ł. Bartkowiak, Stosunki zewnętrzne Unii Europejskiej, Toruń 2008, s. 102.
[8] K.Longhurst, Partnerstwo Wschodnie i co z niego wynika dla Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, [w:] Kształtowanie się nowej europejskiej polityki wschodniej – ocena Partnerstwa Wschodniego, red. K. Longhurst, Warszawa 2009, s. 10.
[9] J. Popielawska, W jakim towarzystwie. Partnerstwo Wschodnie na tle innych inicjatyw UE na wschodzie, „Analizy natolińskie” 2009, nr 5, s. 2; M. Mizerska-Wrotkowska, Geneza i instytucjonalizacja Partnerstwa Wschodniego, [w:] Między sąsiedztwem a integracją…, s. 45.
[10] Polityka wschodnia Unii Europejskiej w perspektywie jej rozszerzenia o państwa Europy Środkowo-Wschodniej – polski punkt widzenia, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Warszawa 2001; M. Mizerska-Wrotkowska, Geneza i instytucjonalizacja Partnerstwa Wschodniego…, s. 45-46.
[11] Zob. Non-paper with Polish proposals concerning policy towards new Eastern neighbours after EU enlargement, http://www.mfa.gov.pl/Non-paper,with,Polish,proposals,concerning,policy,..., Eastern,neighbours,after,EU,enlargement,2041.html, 12.08.2012 r.; Wschodni Wymiar Unii Europejskiej. Polskie spojrzenie, przemówienie Włodzimierza Cimoszewicza, ministra spraw zagranicznych RP w trakcie konferencji „Polityka rozszerzonej Unii Europejskiej wobec nowych sąsiadów”, Warszawa, 20-21 lutego 2003 r., http://www.batory.org.pl/upload/nowi_s.pdf, 12.08.2012 r.
[12] J. Popielawska, W jakim towarzystwie…, s. 2-3.
[13] W tym kontekście Partnerstwo Wschodnie zestawia się często z innymi inicjatywami realizowanymi przez Unię Europejską zarówno w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, jak i poza nią, tj. Unią Śródziemnomorską, Wymiarem Północnym UE czy tzw. Synergią Czarnomorską. Zob. J. Popielawska, Partnerstwo Wschodnie w kontekście innych europejskich inicjatyw regionalnych na wschodzie, [w:] Kształtowanie się nowej europejskiej polityki wschodniej…, s. 58-67.
[14] B. Wojna, M. Gniazdowski, Partnerstwo Wschodnie: geneza, możliwości i wyzwania, „Biuletyn (PISM)”, nr 24, 30 kwietnia 2009 r.; S. Parzymies, Polityczne aspekty Partnerstwa Wschodniego, [w:] Między sąsiedztwem a integracją…, s. 101.
[15] S.Schäffer, D.Tolksdorf, The Eastern Partnership – “ENP plus” for Europe’s Eastern neighbors, „C.A.Perspectives” 2009, nr 4; A. Kosowska, European Neighbourhood Policy Plus – the Polish point of view, referat wygłoszony na konferencji „Global and Regional Governance – European Perspectives and Beyond”, Wrocław, 24-26 maja 2007.
[16] Work Programme of the Czech Presidency. Europe without Barriers. 1 January – 30 June 2009, http://www.eu2009.cz/assets/news-and-documents/news/cz-pres_programme_en..., s. 23-24; B.Wojna, M.Gniazdowski, Partnerstwo Wschodnie: geneza, możliwości i wyzwania, „Biuletyn (PISM)”, nr 24, 30 kwietnia 2009 r.; M. Mizerska-Wrotkowska, Geneza i instytucjonalizacja Partnerstwa Wschodniego…, s. 54-57.
[17] Zob. Communication from the Commission to the European Parliament and the Council. Eastern Partnership, Brussels, 3/12/2008, COM(2008) 823 final, s. 9-12, http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri= COM:2008:0823:FIN:EN:PDF, 12.02.2012 r.
[18] S. Ananicz, Partnerstwo Wschodnie, „InfosZagadnienia Społeczno-Gospodarcze”, nr 17, 24września 2009, s. 2.
[19] Wspólna deklaracja przyjęta podczas szczytu Partnerstwa Wschodniego wPradze, Bruksela, 7 maja 2009 r.,http://register.consilium.europa.eu/pdf/pl/09/st08/st08435.pl09.pdf, 12.08.2012 r.; M. Podbielski, Ramy instytucjonalne oraz cele Partnerstwa Wschodniego, w: Partnerstwo Wschodnie. Wymiary realnej integracji…, s. 101-102.
[20] G. Gromadzki, A Challenging Opportunity. The EU plus Six – the Eastern Partnership, Ebert Stiftung, November 2010, http://fes.ge/de/images/Fes_Files/2010-GEO/gromadzki.pdf, 12.08.2012 r.; Eastern Partnership – Partnerstwo Wschodnie, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, s. 12-13, http://eastbook.eu/wp-content/uploads/2010/02/Eastern-Partnership-Partne..., 13.08.2012 r.
[21] Partnerstwo Wschodnie, http://www.msz.gov.pl/Partnerstwo,Wschodnie,19887.html, 14.08.2012 r.
[22] P.Siarkiewicz, European press on the Eastern Partnership Summit in Warsaw, http://www.easternpartnership.org/publication/2011-10-07/european-press-..., 14.08.2012 r., A. Dorywalski, Szczyt Partnerstwa Wschodniego w Warszawie – przebieg i analiza, http://www.psz.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=39784, 14.08.2012 r.
[23] Partnerstwo Wschodnie, http://www.msz.gov.pl/Partnerstwo,Wschodnie,19887.html, 14.08.2012 r.
[24] Wspólna Deklaracja warszawskiego Szczytu Partnerstwa Wschodniego, http://pl2011.eu/content/wspolna-deklaracja-warszawskiego-szczytu-partne..., 14.08.2012 r.
[25] Partnerstwo Wschodnie, http://www.msz.gov.pl/Partnerstwo,Wschodnie,19887.html, 14.08.2012 r.; A. Dorywalski, Szczyt Partnerstwa Wschodniego w Warszawie – przebieg i analiza, http://www.psz.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=39784, 14.08.2012 r.
[26] M. Mizerska-Wrotkowska, Geneza i instytucjonalizacja Partnerstwa Wschodniego…, s. 60-63; M. Podbielski, Ramy instytucjonalne oraz cele Partnerstwa Wschodniego…, s. 102-104.
[27] III Forum Społeczeństwa Obywatelskiego PW, http://pl2011.eu/content/iii-forum-spoleczenstwa-obywatelskiego-pw, 14.08.2012 r.
[28] M. Mizerska-Wrotkowska, Geneza i instytucjonalizacja Partnerstwa Wschodniego…, s. 61-62; Inauguracja zgromadzenia parlamentarnego Partnerstwa Wschodniego Euronest, „Tydzień na Wschodzie”, nr 16, Ośrodek Studiów Wschodnich 2011, s. 10.
[29] S. Ananicz, Partnerstwo Wschodnie…, s. 2-3.
[30] A. Dumała, Polityka wschodnia Unii Europejskiej, [w] : Polityka wschodnia Polski. Uwarunkowania. Koncepcje. Realizacja, red. A. Gil i T. Kapuśniak, Lublin 2009, s. 331; J. Popielawska, W jakim towarzystwie…, s. 5.
[31] K. Pronińska, Współpraca energetyczna, w: Między sąsiedztwem a integracją…, s. 150-159; S. Ananicz, Partnerstwo Wschodnie…, s. 2-3.
[32] Partnerstwo Wschodnie, http://www.msz.gov.pl/Partnerstwo,Wschodnie,19887.html, 14.08.2012 r.
[33] Pierwsze Forum Biznesu Partnerstwa Wschodniego, http://www.msz.gov.pl/Pierwsze,Forum,Biznesu, Partnerstwa,Wschodniego,45707.html, 16.08.2012 r.
[34] Partnerstwo Wschodnie, http://www.msz.gov.pl/Partnerstwo,Wschodnie,19887.html, 14.08.2012 r.; S. Parzymies, Polityczne aspekty Partnerstwa Wschodniego…, s. 111.
[35] M. Zdanowicz, A. Doliwa-Klepacka, Możliwości liberalizacji reżimu wizowego w ramach współpracy państw w Partnerstwie Wschodnim, w: Partnerstwo Wschodnie. Wymiary realnej integracji…, s. 157; Postępy na drodze do łatwiejszego przekraczania granicy w obwodzie kaliningradzkim, http://polskawue.gov.pl/pdf,9183.html, 01.02.2012 r.; Local border traffic at external land borders, http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/free_mov..., 16.08.2012 r.
[36] M. Mizerska-Wrotkowska, Geneza i instytucjonalizacja Partnerstwa Wschodniego…, s. 53.
[37] R. Sadowski, Pakiet Europejskiej Polityki Sąsiedztwa – wnioski dla wschodnich partnerów, „Komentarze OSW”, nr 78, Ośrodek Studiów Wschodnich, 25.05.2012, s. 3-4; T. Horbowski, Relacja: podjęto próbę reanimacji Partnerstwa Wschodniego, http://eastbook.eu/2012/03/material/news/debata-partnerstwo-wschodnie-re..., 17.08.2012 r.
[38] Na wyzwania stojące przed programem Partnerstwa Wschodniego zwracał uwagę M. Słowikowski w artykule Współczesna odsłona polityki Unii Europejskiej wobec Białorusi, Mołdawii i Ukrainy. Koncepcje, narzędzia, perspektywy, w: Białoruś, Mołdawia i Ukraina wobec wyzwań współczesnego świata, red. T. Kapuśniak, K. Fedorowicz i M. Gołoś, Lublin 2009, s. 220-221. Por. B.Wojna iM.Gniazdowski, Partnerstwo Wschodnie: geneza, możliwości i wyzwania, „Biuletyn (PISM)”, nr 24, 30 kwietnia 2009 r.
[39] Zob. P. M. Jensen, Partnerstwo Wschodnie i duńska prezydencja w Radzie Unii Europejskiej: między realizmem a rozczarowaniem. Otwarta Europa, Analiza Fundacji Batorego, Warszawa, marzec 2012.
Czytany 9157 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04