środa, 20 kwiecień 2016 07:39

Roberto Motta Sosa: Terroryzm i służby wywiadowcze UE: aktualna sytuacja i perspektywy jej rozwoju

Oceń ten artykuł
(5 głosów)

Roberto Motta Sosa

Po krwawych zamachach w Brukseli do mediów zaczęły napływać, głownie ze świata polityki, głosy nawołujące do stworzenia unijnych służb wywiadowczych. Unia Europejska dysponuje już jednak odpowiednimi strukturami, których zadaniem jest przeciwdziałanie terroryzmowi i przestępstwom z użyciem przemocy. Ministrowie spraw wewnętrznych państw unijnych omówili potrzebę wzmocnienia systemu wywiadowczego już w listopadzie zeszłego roku po zamachach w Paryżu. Niemniej jednak, jeśli dyskusja na temat europejskiej agencji wywiadu będzie zbyt powierzchowna, może okazać się bezowocna lub nawet przynieść efekt odwrotny do zamierzonego.

Dyskusja o bezpieczeństwie po zamachach w Brukseli

Po dwóch najbardziej krwawych zamachach zorganizowanych przez islamistów, które ostatnio wstrząsnęły Europą (13 listopada 2015 r. w Paryżu i 22 marca 2016 r. w Brukseli), rozgorzała debata na temat potrzeby stworzenia jednolitego systemu wywiadowczego, wspólnego dla wszystkich państw członkowskich UE. Zgodnie z najbardziej rozpowszechnioną wersją, w dyskusji, która przynajmniej od wydarzeń w Paryżu co jakiś czas pojawia się w środkach masowego przekazu, przyciągając uwagę europejskiej opinii publicznej, można wyodrębnić dwa przeciwstawne stanowiska: w pierwszym przypadku mówi się o konieczności ograniczenia swobód obywatelskich w celu ochrony obywateli, natomiast za drugim ‒ typowym dla osób przeświadczonych o nienaruszalności owych praw ‒ stoi, przekonanie, że nie można ich poświęcać w imię bezpieczeństwa. Dokonując analizy złożonych struktur Unii Europejskiej można jednak zauważyć, że istnieje już pewien organ wywiadowczy, funkcjonujący na szczeblu wspólnotowym. Obok służb wywiadowczych wewnątrz UE (czyli tych działających w poszczególnych państwach członkowskich) istnieje przecież wywiad Unii Europejskiej (mający koordynować współpracę międzynarodową), którego początki, jak wynika z opracowania European Security and Defence Policy. The First Ten Years (1999–2009) opublikowanego w 2009 r. przez UE, sięgają 1998 r., kiedy to na mocy deklaracji z Saint Malo rozpoczęto prace nad Europejską Polityką Bezpieczeństwa i Obrony (European Security and Defence Policy, ESDP)

Służby wywiadowcze Unii Europejskiej

Jednym z najbardziej istotnych kroków na drodze do utworzenia jednolitych unijnych służb wywiadowczych była propozycja przedstawiona Radzie Ministrów Spraw Wewnętrznych UE w styczniu 2004 r. przez Javiera Solanę, wysokiego przedstawiciela ds. wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (High Representative for Common Foreign and Security Policy, CFSP), dotycząca konieczności wdrożenia współpracy na rzecz bezpieczeństwa między organami UE. Pomysł J. Solany został ujęta w raporcie na temat terroryzmu i współpracy wywiadowczej, przedstawionym przez Radę ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (JHA). Jednym z głównych postulatów polityka było wzmocnienie współdziałania między dwoma organami: Wspólnym Centrum Sytuacyjnym UE (SITCEN), utworzonym w 2002 r., i Europejskim Urzędem Policji (Europol), którego obecnym dyrektorem jest wywodzący się ze służb specjalnych Wielkiej Brytanii Rob Wainwright.

W 2007 r. SITCEN nawiązało współpracę z Wydziałem Wywiadu Sztabu Wojskowego Unii Europejskiej (EUMS), a począwszy od momentu podpisania traktatu lizbońskiego (1 grudnia 2009 r.) funkcjonuje w ramach CFSP. Kolejnym kluczowym momentem był 1 stycznia 2011 r., kiedy SITCEN zostało przeniesione do jednego z ciał dyplomatycznych UE ‒ Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (European External Action Service, EEAS), przyjmując formę wydziału składającego się z dwóch komórek: Działu Analiz (Analysis Division) oraz Działu Stosunków Ogólnych i Zewnętrznych (General and External Relations Division). W marcu 2012 r. centrum zmieniło nazwę, stając się Centrum Analiz Wywiadowczych Unii Europejskiej (EU Intelligence Analysis Centre, EU INTCEN). EU INTCEN funkcjonuje na mocy Decyzji Rady z dnia 26 lipca 2010 r. Obecnie centrum ‒ któremu od lutego 2011 r. przewodzi Ilkka Salmi, ekspert w dziedzinie kontrwywiadu i były dyrektor fińskiej Policji Ochronnej (Supo) ‒ pełni funkcję cywilnej służby specjalnej Unii Europejskiej, przygotowując analizy dla przedstawicieli organów ścigania w Brukseli (gdzie ma swoją siedzibę).

Przeciwdziałanie terroryzmowi

Opisane powyżej w dużym skrócie struktury stanowią trzon unijnego systemu wywiadowczego. Wspiera je dodatkowo inna agencja, której głównym zadaniem jest prowadzenie i publikacja badań nad zagadnieniami istotnymi dla bezpieczeństwa i obrony: Instytut Unii Europejskiej Studiów nad Bezpieczeństwem (European Union Institute for Security Studies, EUISS) z siedzibą w Paryżu i biurem łącznikowym w Brukseli, utworzony w 2002 r. i również działający w ramach CFSP. Ponadto system wywiadowczy został uzupełniony o stanowisko Europejskiego Koordynatora ds. Zwalczania Terroryzmu, którego Rada Europejska zdecydowała się powołać po madryckich zamachach z 11 marca 2004 r. Od 19 września 2007 r. funkcję tę pełni Belg Gilles de Kerchove. Do jego obowiązków należy nadzorowanie wszystkich instrumentów, którymi dysponuje UE, koordynacja ich działania z Radą, a także komunikacja z państwami trzecimi.

Unijna strategia zwalczania terroryzmu opiera się na czterech filarach: prewencji, ochronie, ściganiu i odpowiedzi na sytuacje kryzysowe. Monitorowanie zjawisk potencjalnie zagrażających bezpieczeństwu UE z wykorzystaniem rozpoznania obrazowego IMINT (Imagery Intelligence) jest możliwe dzięki uruchomionemu w 2001 r. Centrum Satelitarnemu Unii Europejskiej (European Union Satellite Centre, SatCen) z siedzibą w Torrejon w Hiszpanii. Jeśli chodzi natomiast o działania na szczeblu prawnym, europejski wywiad może liczyć na wsparcie Europejskiej Sieci Sądowej (European Judical Network, EJN) i Eurojust (agencji UE wspierającej współpracę organów wymiaru sprawiedliwości), których zadania w zakresie walki z terroryzmem zostały określone w komunikacie Komisji Europejskiej do Rady i Parlamentu Europejskiego z 23 października 2007 r.

Sprawozdanie UE z 30 listopada 2015 r.

Już po zamachach w Paryżu wewnątrz UE wywiązała się dyskusja na temat konieczności zredefiniowania wspólnej strategii zwalczania terroryzmu. Na nadzwyczajnym posiedzeniu Rady ds. Wymiaru i Spraw Wewnętrznych wstępnie nakreślono kierunek zmian, zgadzając się co do potrzeby realizacji postanowień Oświadczenia Rady Europejskiej na temat walki z terroryzmem z 12 lutego 2015 r. Jednym z najważniejszych poruszanych na tym posiedzeniu tematów był plan wprowadzenia PNR (Passenger Name Record), czyli rejestru danych o pasażerach, które linie lotnicze gromadzą i przechowują w swoich systemach rezerwacji. Innym istotnym zagadnieniem była kwestia wymiany informacji. Z dokumentu Sprawozdanie: Stan wdrażania oświadczenia w sprawie zwalczania terroryzmu wydanego przez członków Rady Europejskiej 12 lutego 2015 r., sporządzonego 30 listopada 2015 r. przez Koordynatora ds. Zwalczania Terroryzmu, wynika, że jedynie 14 państw członkowskich podłączyło swoje organy zwalczania terroryzmu do aplikacji sieci bezpiecznej wymiany informacji (Secure Information Exchange Network Application, SIENA) prowadzonej przez Europol, która w tekście została nazwana „kluczową platformą wymiany informacji". Co więcej, w Sprawozdaniu podkreślono, że „wymiana informacji i danych wywiadowczych odnoszących się do przestępstw terrorystycznych pozostaje na niskim poziomie", mimo że w październiku 2015 r. „stworzono w ramach aplikacji SIENA specjalną część przeznaczoną dla organów ds. zwalczania terroryzmu", zaznaczając przy tym, iż do 13 listopada 2015 r. w systemie informacyjnym Europolu EIS zarejestrowano za pośrednictwem „14 państw członkowskich UE, pięciu stron trzecich oraz Interpolu" aż 1595 zagranicznych bojowników terrorystycznych.

Kolejny problem, o którym mowa w Sprawozdaniu, wiąże się z zastosowaniem w praktyce nowego narzędzia SIS II (Schengen Information System drugiej generacji), którego użycie nie zostało dotychczas znormalizowane, a którego „wykorzystanie w odniesieniu do zagranicznych bojowników terrorystycznych jest nadal niewystarczające". Za słaby punkt uznano również „brak automatycznego dostępu (...) Europolu do SIS II", ponieważ „prawa dostępu przysługujące Europolowi obejmują jedynie sprawdzanie nieautomatyczne, prowadzone w indywidualnych przypadkach. Oznacza to, że nie prowadzi się (...) kontroli krzyżowych baz danych SIS II i Europolu". By rozwiązać ten problem „20 listopada 2015 r. Rada zwróciła się do Komisji o przedstawienie wniosku ustawodawczego, aby zmienić tę sytuację".

Internet i (kontr)propaganda

Kontrola cyberprzestrzeni jest jednym ze strategicznych środków na rzecz zapobiegania radykalizacji postaw i ‒ jak ujęto to w Sprawozdaniu ‒ realizacji tzw. alternatywnej narracji, która ma osłabić siłę oddziaływania internetowej propagandy ugrupowań dżihadystycznych. Unia Europejska dysponuje trzema narzędziami pozwalającymi na nadzorowanie cyberprzestrzeni: Jednostką ds. zgłaszania podejrzanych treści w Internecie (Internet Refferal Unit to combat terrorist and violent propaganda, IRU), działającą przy EUROPOLU od 1 lipca 2015 r., Zespołem Doradczym ds. Strategicznej Komunikacji w sprawie Syrii (Syria Strategic Communication Advisory Team, SSCAT) ‒ kraju, który zasługuje na szczególną uwagę ze względu na prawdopodobieństwo, że wśród pochodzących z niego uchodźców mogą ukrywać się islamiści i potencjalni „zagraniczni bojownicy" ‒ oraz Siecią upowszechniania wiedzy o radykalizacji postaw (Radicalisation Awareness Network, RAN). Duże znaczenie przypisuje się współdziałaniu organów unijnych z sektorem prywatnym w ramach projektu partnerskiego „Forum", szczegółowo przedstawionego w Europejskiej agendzie bezpieczeństwa, który został opracowany w celu zbadania sposobów poprawienia skuteczności monitorowania i usuwania z Internetu treści o charakterze terrorystycznym, a zwłaszcza internetowej propagandy Państwa Islamskiego.

Perspektywy na przyszłość

Wśród postanowień nadzwyczajnego posiedzenia Rady ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych z 20 listopada 2015 r. znalazło się utworzenie Europejskiego Centrum Zwalczania Terroryzmu (European Counter Terrorist Centre, ECTC). Nowa struktura, nad którą kontrolę sprawuje Europol, została uruchomiona 25 stycznia b.r. Ponadto państwa członkowskie UE postanowiły wzmocnić kontrole w strefie Schengen przede wszystkim poprzez zwiększenie interakcji między SIS II, Interpolem, VIS (Visa Information System), Eurojust, policjami poszczególnych krajów z jednej strony, oraz między Frontexem ‒ powstałą w 2005 r. Europejską Agencją Zarządzania Współpracą Operacyjną na Zewnętrznych Granicach Państw Członkowskich Unii Europejskiej z siedzibą w Warszawie ‒ i Europolem z drugiej. Podjęto także decyzję o konieczności rozwoju Europejskiego Systemu Przekazywania Informacji z Rejestrów Karnych (European Criminal Records Information System, ECRIS), by umożliwić skuteczną wymianę informacji o wyrokach skazujących między krajami członkowskimi z zamiarem przyszłego włączenia do systemu również krajów trzecich.

Największe kontrowersje wzbudziła natomiast kwestia Passenger Name Record. Debata na ten temat toczy się w instytucjach unijnych już od lutego 2011 r., kiedy to Komisja Europejska przedstawiła wniosek dotyczący dyrektywy nr C7-0039/11 w sprawie wykorzystania danych dotyczących przelotu pasażera w celu zapobiegania przestępstwom terrorystycznym i poważnej przestępczości oraz ich ścigania. Francja domaga się natychmiastowego przyjęcia dyrektywy. Po zamachach w Brukseli zamiary te potwierdził premier Francji, Manuel Valls, apelując do Parlamentu Europejskiego o zatwierdzenie projektu dyrektywy. UE zamierza dodatkowo wzmocnić działania na rzecz zapobiegania terroryzmowi i jego zwalczania w krajach Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej (Middle East and North Africa, MENA), a w szczególności Libanie, Jordanii, Turcji, Iraku, Algierii i Maroku, a także w państwach bałkańskich, a więc we wszystkich tych regionach, które ‒ cytując za Sprawozdaniem sporządzonym przez Koordynatora ds. Zwalczania Terroryzmu ‒ zostały „zdestabilizowane przez powstanie Państwa Islamskiego". Zgodnie ze wspomnianym Sprawozdaniem Państwo Islamskie jest wynikiem dwóch czynników: „politycznych problemów w Iraku oraz toczącego się w Syrii konfliktu między reżimem a opozycją", a walka z Państwem Islamskim na Bliskim Wschodzie będzie wymagała ścisłego zaangażowania sił uznawanych za wyzwolicieli: sunnitów". Jak wynika z owej analizy, jeśli chodzi o Irak, Unia Europejska „powinna (...) wspierać premiera Hajdara al-Abadiego", natomiast w przypadku Syrii „oznacza to dalsze istotne poparcie dla starań ONZ (...), a także potencjalne udzielanie większej pomocy opozycji w wyzwolonych obszarach". Tocząca się w instytucjach unijnych dyskusja na temat wyzwania, jakim jest terroryzm międzynarodowy, to dialektyczny proces, który wciąż ewoluuje. Najlepszym tego potwierdzeniem może być inicjatywa Europejskiej konferencji nt. informatyki w wywiadzie i ochronie (Intelligence and Security Informatics Conference, EISIC), w ramach której w dniach 17–19 sierpnia b.r. (szósty rok z rzędu) w szwedzkiej Uppsali zorganizowane zostanie sympozjum ekspertów międzynarodowych, poświęcone zagadnieniom z zakresu kryminologii oraz walki z terroryzmem.

Źródło: http://www.geopolitica.info/terrorismo-e-intelligence/
Przekład: Martyna Pałys
Fot. www.express.co.uk

Czytany 6628 razy