czwartek, 20 czerwiec 2013 08:01

Piotr Zarach: Czy jest możliwe załamanie się systemu korporacji transnarodowych?

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

corporationsgeopolityka  Piotr Zarach

Kryzys, zapoczątkowany w 2007 r. przez zawirowania na rynku finansowym w USA, przybiera coraz to nowsze formy. Początkowy kryzys finansowy, przeszedł w kryzys gospodarczy, aby następnie stać się kryzysem społecznym i politycznym. W 2013 roku, gospodarka światowa znalazła się w sytuacji, w której nie ma realnej możliwości osiągnięcia odpowiedniej stopy zwrotu z inwestycji. Powoduje to zamrażanie kapitału na kontach bankowych, przyczyniając się do pogłębienia stanu marazmu. 

Specjaliści z ekonomii, politologii, socjologii nie są zgodni co do przyszłego kształtu ładu światowego, który powinien zostać wykreowany po obecnym kryzysie. Według opinii noblisty Paula Krugmana znajdujemy się we „wczesnej fazie trzeciej depresji. Będzie ona przypuszczalnie bardziej podobna do Długiej Depresji z XIX wieku, niż o wiele bardziej drastycznej Wielkiej Depresji z XX w. Lecz jej koszty – dla światowej gospodarki, a w szczególności dla milionów zagrożonych bezrobociem – będą bezspornie ogromne.” [1]. Nowe realia sytuują międzynarodowe korporacje przed potrzebą dostosowania metod swojej działalności, w tym metod wywiadu biznesowego do trudnej sytuacji. Jeżeli przyjąć, że głównym celem działalności gospodarczej jest jak największa akumulacja kapitału, to metody działania powinny ją wspomagać. Ich skuteczność będzie więc zależała od ich przydatności w realizacji tego celu.

Odpowiednie prognozy przyszłego ładu światowego i plany działania oparte na dobrze przygotowanych analizach możliwych scenariuszy, są jedną z domen działalności komórek wywiadu biznesowego.

Wielki kryzys sprzyjał gromadzeniu kapitału przez największe instytucje finansowe i spowodował upadek mniejszych graczy na rynku finansowym USA. Mechanizm działania obecnego kryzysu jest podobny, z tym, że istnieje jawne wspomaganie funkcjonowania największych instytucji finansowych. Przyjęto zasadę, że pewne organizmy finansowe są „zbyt duże aby upaść” [2]. Wspomaganie tych instytucji z budżetów państw, jest elementem gry rynkowej, dokładniej polityki protekcjonistycznej państwa nad największymi korporacjami posiadającymi główne siedziby na swoim terytorium. Powoduje to zaburzenia w normalnym funkcjonowaniu gospodarki, poprzez sztuczne utrzymywanie w aktywności, instytucji które poprzez swoją nieracjonalną i w ocenie części ekspertów wyjątkowo pazerną politykę kredytową, znalazły się na krawędzi bankructwa. Na ich ratowanie, składa się całe społeczeństwo poprzez obciążenia podatkowe. Taki mechanizm sprzyja dalszemu nawarstwianiu różnic dochodowych, gdyż pieniądze podatników trafiają poprzez system premii i dywidend do zarządów i akcjonariuszy ratowanych przedsiębiorstw [3]. Rola wywiadu korporacyjnego polega wówczas na tym, aby przygotować odpowiednie analizy, a także kampanie medialne, dla osiągnięcia takiego zastrzyku ratunkowego z budżetu państw. Może wymagać również lobbowania na rzecz zmiany obowiązującego prawa.

System ratowania organizacji ponadnarodowych przed bankructwem przypomina średniowieczną dziesięcinę płaconą na rzecz kościoła katolickiego przez poddanych. W obu przypadkach osoby płacące nie miały żadnego wpływu na jej wysokość, a instytucja nie była organizmem państwowym. Mimo to obowiązek uiszczanie tej opłaty był nadzorowany przez instytucje państwowe pod groźbą surowych kar. Korporacje nie pełnią funkcji prospołecznych, non-profit, wykonują czasami pozorne kampanie wizerunkowe, przypominające jakąś formę działalności filantropijnej. Przy czym są one obliczone na realizacje późniejszych zysków. Natomiast system podatków państwowych jest jednym z elementów redystrybucji dochodowej, a przynajmniej powinien być takim w zamyśle [4].

Sprawdził się system podatków progresywnych wraz z aktywna polityką interwencyjną państwa podczas próby zakończenia Wielkiego Kryzysu w USA. System został nazwany keynesizmem – od nazwiska ekonomisty Johna Maynarda Keynesa [5]. Założenia tego systemu, pozwalały na opłacenie z budżetu państwa prac interwencyjnych, co przyczyniło się do wzrostu konsumpcji, a przez to do zmobilizowania sił wytwórczych w gospodarce. Po II wojnie światowej keynesizm został wprowadzony w większości państw alianckich i przyczynił się do stworzenia tzw. państwa dobrobytu [6].

Niestety – obecny system ratowania instytucji finansowych jest czymś przeciwnym do keynesizmu. Przyczynia się on do redystrybucji dochodowej z niższych warstw społecznych do wąskiej międzynarodowej elity finansowej. System tego typu działań określany jest mianem neoliberalizmu. Za jego początki uważa się reformy administracji R. Reagana i M. Thatcher. Ograniczono wówczas prawa związkowe, zamrożono płace realne pracowników szeregowych, zwiększono produktywność, a pensje i premie kadr zarządzających w stosunku do płac robotników zwiększyły się kilkusetkrotnie. Neoliberalizm jest ideologią głoszącą, iż tylko deregulacja i wolny rynek są w stanie rozwinąć gospodarkę. W rzeczywistości sprzyja to bogaceniu się nielicznych kosztem ogółu społeczeństwa. W USA w roku, w którym R. Reagan rozpoczynał urzędowanie, 1 proc. najbogatszych Amerykanów przejmował około 9 proc. całkowitego dochodu, a już przed kryzysem finansowym w 2007 r., 23 procent [7].

Zarys możliwych scenariuszy rozwoju sytuacji globalnej i jej wpływ na działalność korporacji transnarodowych (KTN)

W podrozdziale zostaną wykorzystane dwie metody prognozowania:

– metoda delficka,

– metoda scenariuszowa.

Metoda scenariuszowa zakładająca możliwość przebiegu przyszłym wydarzeń w trzech wariantach: pozytywnym dla KTN, neutralnym, negatywnym. Natomiast metoda delficka opiera się na opinii powszechnie uznawanych ekspertów, w tym przypadku jej użycia, badających globalne problemy współczesnego świata [8].

W każdym scenariuszu zostaną uwzględnione następujące czynniki:

– problem globalnego bezrobocia;

– rozwój środków produkcji (automatyzacja i robotyzacja produkcji);

– automatyzacja handlu;

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności korporacji transnarodowych;

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności rządów państw;

– siłę ruchów kontestujących obecny system gospodarczy;

– ryzyko wybuchu konfliktu zbrojnego na skalę globalną;

– możliwe powstanie globalnych ustaw antymonopolowych lub ustaw umożliwiających zmonopolizowanie światowej gospodarki [9].

Scenariusz nr 1 – pozytywny dla KTN

Zakłada realizacje celu mega korporacji czyli maksymalną możliwą w danych warunkach akumulacje kapitału, przekładającą się na monopolizacje globalną w zakresie sprzedaży i/lub produkcji usług i/lub produktów. W tym przypadku rozwój wywiadu biznesowego i gospodarczego będzie zależny od postępów w powiększaniu udziałów KTN w rynku światowym [10].

Należy poddać analizie najważniejsze czynniki jakie wystąpić powinny w tym przypadku:

– problem globalnego bezrobocia, w scenariuszu pozytywnym należy przyjąć, że perturbacje związane z masowym bezrobociem głównie w USA i UE, są czasowe a jego stopa będzie się obniżać. Wymagałoby to aktywnej polityki państwowej, wspierającej zatrudnienie, być może mechanizmami gospodarki częściowo planowanej, lub metodami ekonomi Keynesa. W roku marcu 2013 w Stanach Zjednoczonych Ameryki, liczba osób bezrobotnych wyniosła 3,050 mln, natomiast stopa bezrobocia w styczniu 2013 wyniosła 7,8 procenta [11]. W UE w styczniu 2013 stopa bezrobocia wyniosła 10,8 procenta [12]. Osoby bezrobotne nie konsumują w takim stopniu jak osoby zarabiające w ramach wykonywania pracy najemnej. Odbija się to negatywnie na poziomie konsumpcji wewnętrznej, a to z kolei przekłada się na obniżenie produkcji towarów konsumpcyjnych. Przez co tracą producenci i budżet państwa (podatek VAT). Natomiast jeżeli mechanizmy przyjęte przez UE i USA spowodują zwiększenie konsumpcji, korporacje transnarodowe zwiększą swoje zyski, przez co ich działanie pozostanie niezagrożone, a udziały w rynku światowym ulegną zwiększeniu.

– rozwój środków produkcji (automatyzacja i robotyzacja produkcji), w wariancie pozytywnym należy założyć ze rozwój środków produkcji nie wpływanie negatywnie na poziom światowego bezrobocia, natomiast umożliwi przejście znacznej ilości osób z pracy produkcyjnej do pracy w usługach. Powinno się to wiązać z rozwojem sektora usług, w którym KTN mogą zwiększyć swój udział poprzez tworzenie sieciowych placówek.

– automatyzacja handlu, podobnie jak w przypadku rozwoju środków produkcji, racjonalne wydaję się, że osoby pracujące w handlu wielkopowierzchniowym znajdą zatrudnienie w usługach. Wprowadzanie kas samoobsługowych powoduje mniejsze zapotrzebowanie na pracowników w handlu.

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności korporacji transnarodowych, jest on zależny od takich czynników jak: łamanie praw pracowniczych, niszczenie środowiska naturalnego, nieuczciwa konkurencja, związane z monopolizacją podnoszenie cen. W scenariuszu pozytywnym zakłada się brak takiego poziomu niezadowolenia, które zagrażałoby poprzez otwarte wystąpienia społeczne istnieniu mega korporacji.

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności rządów państwowych, ma również wpływ na działalność korporacji, jawne wspieranie części z nich i forsowanie ustaw, które wspomagają monopolizację wpływa bezpośrednio na zagrożenia dla funkcjonowania KTN jak i stwarza problemy polityczne. W tym scenariuszu, zagrożenie takie będzie niewielkie, lub żadne.

– siłę ruchów kontestujących obecny system gospodarczy, siła tych ruchów zależy bezpośrednio od poziomu bezrobocia i niezadowolenia społecznego. W przypadku scenariusza pozytywnego zakłada się, że ruchy takie będą słabnąć, a przynajmniej nie urosną w silę.

– ryzyko wybuchu konfliktu zbrojnego na skalę globalną, w przypadku scenariuszu pozytywnego zakłada się brak takiego konfliktu, mógłby on zachwiać obecnym w XXI wieku środowiskiem korporacyjnym, np. na korzyść państwowych przedsiębiorstw z Chin, Indii, Brazylii, Rosji czy RPA. Przy czym przyczyniając się do równiejszej reprezentacji KTN z ww. państw w czołowej 50-tce największych korporacji międzynarodowych, a taka sytuacja spowoduje antymonopolizacje w pewnych dziedzinach usług i produkcji [13].

– możliwe powstanie globalnych ustaw antymonopolowych lub ustaw umożliwiających zmonopolizowanie światowej gospodarki, w scenariuszu pozytywnym zakłada się powstanie ustaw typu ACTA, umożliwiających na zasadzie patentów zmonopolizowanie gospodarki światowej, a przynajmniej jej euroatlantyckiej części [14].

Scenariusz nr 2 – neutralny dla KTN

Sytuacja nie zmieni się znacząco dla największych KTN. Utrzymają one swoje strefy wpływów i rodzaj wpływów na państwa narodowe. Scenariusz zakłada utrzymanie status quo:

– problem globalnego bezrobocia, pozostanie na obecnym poziomie lub nieznacznie niższym.

– rozwój środków produkcji (automatyzacja i robotyzacja produkcji), w założeniu tego scenariusza nie czeka nas rewolucja technologiczna.

– automatyzacja handlu, utrzymanie niewielkiego stopnia zautomatyzowanie w procesie sprzedaży.

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności korporacji transnarodowych, zostanie utrzymany na stałym poziomie, który nie zagraża istnieniu KTN. Drobne incydenty z udziałem grup takich jak GreenPeace itp. nie wpływają znacząco na rozwój korporacji międzynarodowych.

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności rządów państw, utrzymanie bądź wygaszenie części konfliktów społecznych np. w Grecji, Hiszpanii, Portugalii. Utrzymanie ich poziomu niezagrażającego przetrwaniu globalnego systemu kapitalistycznego.

– siłę ruchów kontestujących obecny system gospodarczy, także utrzymana na obecnym poziomie, ze wskazaniem na obniżanie się ich siły.

– ryzyko wybuchu konfliktu zbrojnego na skalę globalną, w dalszym ciągu będą występować drobne lokalne konflikty, powstania. Nie przenoszące się do państw rdzenia i nie angażujące jako teatr działań wojennych ich terytoriów.

– możliwe powstanie globalnych ustaw antymonopolowych lub ustaw umożliwiających zmonopolizowanie światowej gospodarki, w tym scenariuszu zakłada się utrzymanie obecnych umów międzynarodowych, lub ewentualnie utrudnienia w funkcjonowaniu KTN na terenie państw takich jak m. in. Wenezuela, Kuba, Rosja [15].

Scenariusz nr 3 – negatywny dla KTN

Zakłada, upadek mega korporacji, a w ich miejsce powstanie mniejszych organizmów gospodarczych. Oznacza to zakończenie ich działalności wywiadowczej. Sytuacja możliwa jest w związku z rosnącym protekcjonizmem, a także w związku z rozszerzeniem działania grupy BRICS i Szanghajskiej Organizacji Współpracy Gospodarczej. Jako przeciwwagi dla interesów grupy Atlantyckiej. Upadek systemu korporacji, może być także spowodowany powszechnym buntem społecznym przeciwko systemowych nierównością i masowemu bezrobociu, lub odrzuceniem ideologii neoliberalnej, na rzecz bardziej wyważonej teorii ekonomicznej [16].

Główne zmienne warunkujące zaistnienie danego scenariuszu:

– problem globalnego bezrobocia, w tym scenariuszu ten problem okaże się jako zagrażający istnieniu KTN, ze względu na jego zakres. Zmniejszy to siłę nabywczą obywateli, przez co popyt na towary i usługi wytwarzane przez mega korporacje znacząco osłabnie.

– rozwój środków produkcji (automatyzacja i robotyzacja produkcji), wiąże się z poprzednim problemem. Zautomatyzowanie produkcji i jej robotyzacja do 2030 roku sprawi, że 50 procent prac zostanie wykonywanych nie przy użyciu pracy ludzkiej, ale przy wykorzystaniu automatów i robotów [17].

– automatyzacja handlu, podobnie jak w powyższym ujęciu, praca w usługach jest w państwach wysoko rozwiniętych głównym zajęciem obywateli. Jeżeli podaż tego typu działalności zarobkowej zmniejszy się o 50 procent, spadnie również o tyle liczba zatrudnionych w sektorze [18].

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności korporacji transnarodowych, wysoki prowadzący do siłowych rozwiązań ze strony społeczeństwa.

– poziom niezadowolenia społecznego z działalności rządów państw, wysoki prowadzący jak wyżej, do poważnych konfliktów wewnętrznych.

– siłę ruchów kontestujących obecny system gospodarczy, bardzo znaczna i dobrze zorganizowana, przypominająca XIX wieczną walkę klas [19].

– ryzyko wybuchu konfliktu zbrojnego na skalę globalną, globalny konflikt może reaktywować siły wytwórcze gospodarki światowej, poprzez produkcje sprzętu wojskowego, a następnie jego zużywanie w trakcie trwania konfliktu. Konflikt tego typu, może być sposobem na przedłużenie trwania monopolu mega korporacji transnarodowych.

– możliwe powstanie globalnych ustaw antymonopolowych lub ustaw umożliwiających zmonopolizowanie światowej gospodarki, w tym przypadku ustawy antymonopolowe nie powstaną, natomiast powstaną ustawy umożliwiające monopolizacje ważnych sektorów produkcji i usług (vide ACTA).

1.2. Opinie ekspertów na temat rozwoju wywiadu korporacyjnego w świetle możliwych zmian rzeczywistości globalnej

Metoda delficka umożliwia ukazanie w świetle opinii ekspertów danego zagadnienia. Przy czym przyjmuje się, że opinia największych autorytetów a przy tym podzielana przez największa liczbę osób jest najbliższa obiektywnej prawdzie. W pracy autor wykorzystał uproszczoną wersję tej metody, ze względu na dostępność opinii specjalistów w dziedzinie globalizacji, biznesu i wywiadu korporacyjnego, pominięty został etap zbierania pytań ankietowych.

M. Ciecierski przyszłość wywiadu korporacyjnego określa w formie następującego rysunku:

wyw_korpo
Rys. 12. Przyszłość wywiadu biznesowego. Źródło: M. Ciecierski, Wywiad biznesowy..., s. 312.

Michio Kaku stwierdził, że możemy oczekiwać przejścia w szyfrowaniu z metod matematycznych do metod zaczerpniętych z mechaniki kwantowej. Ma to nastąpić do roku 2020, i zyskać miano kryptografii kwantowej. Podaje przy tym przykład podsłuchu telefonicznego, który może zostać wykryty poprzez stwierdzenie zakłóceń w przesyle sygnału. Aby wykryć czy dany telefon jest na podsłuchu należy sprawdzić napięcie na zaciskach linii, w której został założony. Urządzenie podsłuchowe pobiera część energii, a więc napięcie na linii będzie odpowiednio mniejsze [20].

W mechanice kwantowej sytuacja wygląda podobnie, każda obserwacja zaburza obraz mierzonego przedmiotu badania. Wg tej teorii nie ma znaczenia jak delikatne jest urządzenie podsłuchowe, i tak jego działalność można wykryć. Michio Kaku twierdzi iż, zgodnie z prawami mechaniki kwantowej, jeżeli ktoś podejrzy za pomocą wiązki światła, w którymś miejscu pojawi się błędna polaryzacja. Odbiorca wiadomości, może zorientować się dzięki temu, że nastąpiła ingerencja w przesył sygnału [21].

Komputery kwantowe nie istnieją jeszcze, ale już w 1989 pojawił się pierwszy prototyp aparatu do kryptografii kwantowej [22].

W dziedzinie kryptografii kwantowej następuje gwałtowny rozwój: „Za parę lat kryptografia cyfrowa stanie się dziedziną czysto techniczną – twierdzi James D. Franson z Uniwersytetu Johna Hopkinsa, naukowiec prowadzący badania nad kryptografią.– Udowodniliśmy już, że można przesyłać bezpiecznie informacje pomiędzy dwoma budynkami odległymi o 150 metrów” [23]. Możliwe stało się obecnie przesyłanie za pomocą kryptografii kwantowej wiadomości na odległość powyżej 10 km [24].

Dzięki przyrostowi mocy obliczeniowej komputerów, będzie można przełamać większość znanych szyfrów. Dlatego aby uniknąć włamania i przejęcia danych, ważne wiadomości będzie się przesyłać za pomocą metod kryptografii kwantowej, po jej udoskonaleniu [25].

Istotną możliwa zmianą związaną z rozwojem technik informacyjnych, jest problem zmniejszającej się potrzeby pracy ludzkiej. Najbardziej narażone są trzy główne rodzaje zawodów:

– zawody, w których czynności są mechanicznie powtarzane, głównie pracownicy przy taśmach produkcyjnych,

– zawody stricte urzędnicze,

– zawód pośrednika [26].

Zmiany w popycie na wymienione zawody, skutkować musza reakcja ze strony rządów jak i zarządów korporacji. Dostosowanie się do wymogów rzeczywistości gospodarczej jest warunkiem trwania systemu kapitalistycznego.

Możliwa w świetle wymienionych trendów staję się perspektywa zarysowana przez Karola Marksa, mianowicie wyzwolenia ludzkości z pracy uciążliwej, ciężkiej i powtarzalnej. Jednakże w systemie kapitalistycznym osoby nie wytwarzające i nie mające zatrudnienia stają się niepotrzebne. Co z kolei powoduje ich pogarszającą się sytuacje materialna, z brakiem środków do życia włącznie. Sytuacja ta powoduje także zator w obrocie towarowym, gdyż konsumenci nie posiadają środków na zakup towarów wytwarzanych przez fabryki, w których praca ludzka została zastąpiona robotami i automatami [27].

Przetrwanie systemu kapitalistycznego w jego ujęciu zdominowanym przez mega korporacje, będzie prawdopodobnie wymagało przejścia od prywatyzacji do częściowej nacjonalizacji. A co za tym idzie równiejszego podziału zysków wypracowanych przez zmodyfikowane automatami i robotami fabryki. Immanuel Wallerstein twierdzi iż, jesteśmy na etapie przekształcania się kapitalizmu w nowy system, którego jeszcze nie potrafimy dokładnie określić. Sugeruje również, że obecny system nie może przetrwać, ponieważ dotarł do granic reprodukcji, co uniemożliwia dalszą akumulacje kapitału. Sugeruje również iż przekształcenie nie będzie gwałtownym skokiem ale procesem: „Ale możemy również pójść w stronę systemu światowego, jednak relatywnie bardziej demokratycznego i egalitarnego. I o to właśnie toczy się teraz walka na świecie. Trwa ona już od 10, 15 lat i potrwa jeszcze 20, 30, 40 lat. Dlatego używam kategorii „epoki przejściowej” [28].

Fot. humoresyamores.wordpress.com

____________________________________________________
1 P. Krugman, The Third Depression, The New York Times, Czerwiec 27, 2010.
2 http://www.ekonomia24.pl/artykul/706164,995420-Szesc-kanadyjskich-bankow-zbyt-duzych-by-upasc.html, dostęp 18.03.2013.
3 G. Kołodko, Pieniądze nigdy nie śpią, http://www.przeglad-tygodnik.pl/pl/artykul/grzegorz-kolodko-pieniadze-nigdy-nie-spia, dostęp 20.03.2013.
4 Ibidem, dostęp 20.03.2013.
5 Rene Lüchinger: 12 ikon ekonomii. Warszawa: Studio Emka, 2003, s. 105.
6 Ibidem, s. 105.
7 G. Kołodko, Nowy pragmatyzm ostatnim gwoździem do trumny neoliberalizmu, http://m.forsal.pl/makroekonomia/finanse-publiczne/kolodko-nowy-pragmatyzm-ostatnim-gwozdziem-do-trumny-neoliberalizmu, dostęp 19.03.2013.
8 Red. E. Nowak, Prognozowanie gospodarcze. Metody, modele, zastosowania, przykłady, Warszawa 1998, s. 201.
9 Zob. R. Kagan, Powrót historii i koniec marzeń, DW REBIS, Poznań 2009.
10 Zob. R. Luksemburg, Akumulacja kapitału, Książka i Prasa, Warszawa 2011.
11 http://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/stopa;bezrobocia;w;usa;wyzsza;od;prognoz;analitykow,162,0,1243810.html
12 http://www.rynekpracy.pl/wiadomosci_1.php/typ.2/wpis.1835, dostęp 22.04.2013.
13 Zob. J. Sapir, Nowy XXI wiek. Od „Wieku Ameryki” do powrotu narodów, Dialog, Warszawa 2009, s. 20-50.
14A. Grzeszczak, Jednolity patent gorszy niż ACTA ?, http://www.polityka.pl/rynek/komentarze/1533885,1,jednolity-patent-gorszy-niz-acta.read, dostęp 22.04.2013.
15 Por. R. Kagan, Potęga i raj. Ameryka i Europa w nowym porządku świata, Studio EMKA, Warszawa 2003.
16 Zob. Z. Brzeziński, Dominacja czy przywództwo, Znak, Kraków 2004, s. 80.
17 Zob. M. Kaku, Wizje, czyli jak nauka zmieni świat w XXI wieku, Prószyński Media, Warszawa 2010, s. 112-120.
18
19 Zob. R. Luksemburg, Akumulacja kapitału, Książka i Prasa, Warszawa 2011.
20 M. Kaku, op. cit., s. 114.
21 Ibidem, s. 115.
22 C. H. Bennett, G. Brassard, A. K. Ekert: Kryptografia kwantowa, “Świat Nauki", grudzień 1992, s. 30.
23 Science News, 10 lutego 1996, s. 92.
24 T. Grabowski, Szyfrowanie na przyszłość, http://obfusc.at/ed/cryptography_pl.html, dostęp 19.04.2013.
25 http://obfusc.at/ed/cryptography_pl.html, dostęp 19.04.2013.
26 M. Kaku, op. cit., s. 115.
27K. Marks, Rękopisy ekonomiczno-filozoficzne z 1844 r. http://www.filozofia.uw.edu.pl/skfm/publikacje/marks06.pdf, dostęp 22.04.2013.
28 Wywiad: Czy kapitalizm przeżyje swoje pięćset lecie ?, z I. Wallersteinem ukazał się w internetowym wydaniu Le Monde diplomatique z listopada 2007 r. http://monde-diplomatique.pl/LMD21/index.php?id=6, dostęp 24.04.2013.

Czytany 4879 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04