wtorek, 27 styczeń 2015 02:17

Michaił Bakalinski: Turcja i wojna z państwem islamskim: aspekty geopolityczne i ekonomiczne

Oceń ten artykuł
(3 głosów)

dr Michaił Bakalinski

Problem bezpieczeństwa energetycznego postawił Ankarę w trudnej sytuacji w kwestii uczestnictwa lub jego braku w kampanii przeciwko ISIS. Początkowo Turcja została oskarżona o nielegalne dostawy kurdyjskiej ropy na rynek międzynarodowy, w szczególności do Izraela. Ostatnio natomiast została oskarżona o tajną współpracę z bojownikami ISIS, dotyczącą odsprzedaży ropy naftowej, produkowanej na obszarach okupowanych w północnym Iraku.

Wstęp: historyczne znaczenie upadku Imperium Osmańskiego na Bliskim Wschodzie

Turcja jest obecnie jednym z najważniejszych państw na arenie międzynarodowej oraz jednym z pretendentów do objęcia przywództwa regionalnego na Bliskim Wschodzie [1], w szczególności w Azji Mniejszej. Wynika to z faktu, iż państwo to ma do tego prawo nie tylko ze względów wojskowo-politycznych i gospodarczych, ale także ze względów historycznych. Turcja to kraj o imperialnej przeszłości; jest to ostatni „kalifat, który jednoczy muzułmanów o różnym pochodzeniu etnicznym na obszarze od Bałkanów Zachodnich aż po Półwysep Arabski. W przeciwieństwie do Islamskiej Republiki Iranu, kolejnego obecnie lidera w świecie islamu, która to „powoli umierała” od XIX w. pod kontrolą rosyjskich i brytyjskich imperiów i dopiero od czasów islamskiej rewolucji w 1978 r. zaczęła nabierać znaczenia, Turcja, ten Wielki Pacjent Europy, nawet rozbita i osłabiona przez czynniki oraz wpływy wewnętrzne i zewnętrzne, długo i skutecznie kontrolowała szereg „problematycznych” regionów od Zachodnich Bałkanów po Azję Mniejszą.

Próby destabilizacji Bliskiego Wschodu po upadku Turcji sięgają XIX w. Według pracownika naukowego Instytutu Orientalistyki i zastępcy prezesa centrum naukowego „Arabski dialog” Fasiha Badarhana, biorącego udział w międzynarodowej konferencji „Cechy nowoczesnych procesów integracyjnych na obszarze poradzieckim. Krym – nowa rzeczywistość (Jałta, 15–19 października 2014), w XIX w. Wielka Brytania i Francja próbowały dokonać „pierwszej restrukturyzacji świata”, niszcząc Imperium Osmańskie rękoma egipskiego cesarza Muhammada Ali. „Drugą restrukturyzacją świata”, według naukowca, był rozpad ZSRR. Nie zgodzimy się jednak z opinią F. Badarhana, ponieważ „druga restrukturyzacja świata” nastąpiła podczas wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878), kiedy Imperium Osmańskie utraciło kontrolę nad Zachodnimi Bałkanami, doprowadzając do globalnej katastrofy geopolitycznej – I wojny światowej – i kładąc podwaliny wszystkich konfliktów zbrojnych w południowo-zachodniej Azji i na Bliskim Wschodzie w drugiej połowie XX w. Jak zauważył orientalista Aleksandr Manaczinskij, właśnie w wyniku tajnych porozumień zawartych w maju 1916 r. podczas podpisywania paktu Sykes-Picot, dotyczącego arabskich wpływów w Imperium Osmańskim, powstał zapis o „pogrzebaniu Palestyny” [2, s. 40]. Wątek ten zasługuje na dalsze rozwinięcie, biorąc pod uwagę fakt, że podział arabskich ziem w Imperium Osmańskim doprowadził do powstania arabskich państw narodowych na obszarach zamieszkałych przez różne grupy etniczne i religijne, w tym przez osoby niearabskiego pochodzenia. Niewątpliwie konsekwencje takiego podziału ziem Azji Mniejszej można obecnie zaobserwować w Syrii i Iraku. Tak więc I wojna światowa i upadek Imperium Osmańskiego to „trzecia restrukturyzacja świata”, czego jedną z konsekwencji było przekształcenie zachodniej Azji i Bliskiego Wschodu w „strefę niestabilności” i „Eurazjatyckie Bałkany” [1, s. 65]. Najważniejszym, i jednocześnie najbardziej okrutnym przykładem bałkanizacji tego regionu jest wojna z radykalną organizacją „Islamskie Państwo Iraku i Lewantu”, znaną także pod nazwą „Państwo Islamskie” (dalej ISIS).

I. ISIS: próba dokonania kolejnej restrukturyzacji świata

Wojna domowa w Syrii, w której Turcja walczyła razem z arabskimi monarchami przeciwko prawowitemu prezydentowi Syryjskiej Republiki Arabskiej Baszarowi al-Asadowi, nie tylko naruszyła wieloletnią zasadę tureckiej polityki zagranicznej, brzmiącą „żadnych problemów z sąsiadami” (wszystkie cytaty zostały przetłumaczone przez autora – przyp. tłum) [24], ale także zrodziła nowego wroga całego regionu – ISIS. Początkowo została stworzona jako przeciwwaga dla islamistycznej organizacji „Dżabhat an-Nusra”. Potem jednak przyjęła w swoje szeregi byłych żołnierzy z armii Saddama Husajna oraz członków partii Baas, a obecnie reprezentuje islamski fundamentalizm, skutecznie korzystając z polityki i PR-technologii, a także z zasad prowadzenia wojny w sieci. Ponadto ISIS zaangażowana jest w nielegalny handel ropą naftową i jej produktami pochodnymi: zgodnie z danymi tureckiego Ministerstwa Przemysłu Naftowego w ciągu pierwszych dwóch tygodni lipca 2014 r. przychody ISIS ze sprzedaży irackiej ropy naftowej wynosiły 1 mln USD dziennie [25]. Terrorystyczna działalność ISIS, według magazynu „Foreign Policy”, może doprowadzić do rewizji granic Bliskiego Wschodu, utworzonych po I wojnie światowej [17; 16], tzn. po „trzeciej restrukturyzacji świata” w wyniku upadku Imperium Osmańskiego.

Dla Turcji ta sytuacja jest niebezpieczna, nie tylko z punktu widzenia bezpieczeństwa regionalnego, ponieważ terrorystyczna działalność ISIS ma na celu dalszą destabilizację Syrii i Iraku, które są „miękkim podbrzuszem” Ankary, ale także z punktu widzenia gospodarczego: dalsza eskalacja konfliktu będzie miała wpływ na atrakcyjność inwestycyjną regionu i może prowadzić do ucieczki kapitału do innych, „bardziej stabilnych” regionów. To zmartwienie Ankary ma podłoże geopolityczne. Obecnie zaszły w świecie wielkie zmiany: kryzys kredytów hipotecznych w Stanach Zjednoczonych w 2008 r., a w konsekwencji „Nowy wielki kryzys gospodarczy” obnażyły wady światowego systemu ekonomicznego, opartego na kapitale finansowym. Jak zauważył w swoim przemówieniu na sesji plenarnej klubu dyskusyjnego „Wałdaj” prezydent Rosji Władimir Putin, zmiana porządku świata (wydarzenia o takiej skali, jakie obserwujemy dzisiaj) niesie za sobą, jeśli nie kolejną wojnę światową, to przynajmniej cały ciąg konfliktów zbrojnych o charakterze lokalnym [3]. Faktycznie, sytuacja ISIS w Azji i na Bliskim Wschodzie, na tle widocznej niewypłacalności modelu kapitału finansowego, pasuje do tej logiki: podobne kryzysy finansowe w latach 1913 i 1929 doprowadziły do dwóch wojen światowych i upadku istniejących w tym czasie systemów rządzących światem. Upadek porządku świata po I i II wojnie światowej doprowadził do wzmocnienia pozycji kapitału finansowego kosztem zwiększenia inwestycji w zrujnowaną gospodarkę, opartą na kapitale przemysłowym (oczywisty przykład – Plan Georga Marshalla, stworzony dla Europy po II wojnie światowej).

Dziś świat znajduje się w podobnej sytuacji: gospodarka Stanów Zjednoczonych, która opiera się na kapitalizmie finansowym, zbudowana, według amerykańskiego eksperta gospodarczego Deana Hendersona, na spekulacjach i zasadzie „kasyna” [12], zaczyna ustępować miejsca innym rozwiązaniom, o czym świadczy zajęcie przez Chiny pierwszego miejsca w świecie pod względem wielkości PKB i jednoczesnym spadku Stanów Zjednoczonych na miejsce drugie. W tym świetle przyjęta przez USA i inne państwa, których gospodarki oparte są na kapitale finansowym, logika staje się jasna i zrozumiała: stworzyć warunki, w których kapitał przemysłowy kraju będzie zależny od kapitału finansowego innych krajów (tak samo, jak po dwóch wojnach światowych).

Zupełnie przypadkowo ISIS działa w regionie, w którym państwa opierają swoją gospodarkę na kapitale przemysłowym. Odnosi się to również do tureckiej ekonomiki, która jeszcze przed kryzysem porządku świata zaczęła odczuwać negatywny wpływ systemowego kryzysu kapitału finansowego: jeszcze w 2013 r., eksperci zauważyli, że prowadzenie tureckiego biznesu w systemie bankowym w UE stwarza tureckim operatorom i grupom finansowym problemy, które uniemożliwiają wypełnianie ich zobowiązań (powód – niestabilność rynku finansowego UE) [10]. Zatem bezpośredni konflikt Turcji z ISIS, w ramach którego u południowych i południowo-wschodnich granic tureckich formowane są grupy zbrojne, ma dwa cele: geopolityczny – restrukturyzację Bliskiego Wschodu, a także całej Eurazji i gospodarczy – powrót do ery dominacji kapitału finansowego kosztem osłabienia lub zniszczenia kapitału przemysłowego, w tym tureckiego.

II. Turcja, iracki Kurdystan i ISIS: ekonomiczne punkty kontaktu

Prawdopodobnie to eskalacja konfliktu w Iraku od czasu ataku ISIS na Mosul na początku stycznia 2014 r., pokazała Ankarze całą bezproduktywność polityki i sojuszu z radykalnymi islamistami w walce z syryjskim prezydentem B. al-Asadem. Właśnie dlatego prezydent Recep Tayyip Erdoğan i rząd pod kierownictwem premiera Ahmeta Davutoğlu, pomimo królewskiej historii Ankary i koncepcji „neoosmanizmu” na poziomie polityki publicznej [2], nie zamierzają narażać Turcji na konflikt zbrojny z bojownikami ISIS, wykorzystując w tym celu iracko-kurdyjskich peszmergów (kurdyjskich bojowników – przyp. red.).  

Turcja powinna jednak wziąć udział w walce z ISIS. Przynajmniej pośrednio, ze względu na iracki Kurdystan, z którym Ankara rozszerza obszar współpracy i który stara się odgrywać coraz większą rolę w polityce wewnętrznej tego autonomicznego rejonu Iraku. Obszar ten dla Turcji posiada status „strategicznej głębi” – terytorium sąsiedniego państwa, to strefa doraźnych interesów innego lidera w tym regionie. Taką politykę Turcji względem irackiego Kurdystanu można także opisać jako politykę „węglowo-wodorową” [4, s. 232–235] – jest to połączenie geopolityki [3] i interesów gospodarczych, dotyczących ropy naftowej i gazu: od początku tego roku, Ankara i Irbil, pomimo protestów ze strony Waszyngtonu i Bagdadu, negocjują budowę gazo- i rurociągów, prowadzących do Turcji, omijając zakaz oficjalnych władz irackich [7]. Interesy naftowe i gazowe Turcji w irackim Kurdystanie wyjaśniają chęć Turcji do dywersyfikacji źródeł ropy i gazu dla swoich branż przemysłowych. Obecnie 58% wszystkich dostaw gazu do Turcji pochodzi z Rosji [14]. To oraz niewspółmiernie wysokie ceny gazu irańskiego, który jest dziś jedyną alternatywą dla rosyjskiego, z punktu widzenia swojej ceny [4] (505 USD za 1000 m3 w porównaniu z ceną rosyjskiego, wynoszącą 400 USD za 1000m3) [26], sprawiają, że Turcja jest zainteresowana dalszą dywersyfikacją dostawców tego surowca, a potencjalne jego dopływy z irackiego Kurdystanu mogą sprawić, że Ankara będzie mniej zależna od Teheranu i Moskwy także w kwestiach geopolitycznych.

Jednak to bardziej problem bezpieczeństwa energetycznego postawił Ankarę w trudnej sytuacji w kwestii uczestnictwa lub jego braku w kampanii przeciwko ISIS: początkowo Turcja została oskarżona o nielegalne dostawy kurdyjskiej ropy na rynek międzynarodowy, w szczególności do Izraela, a turecki minister do spraw energetyki został zmuszony do wygłoszenia w tej sprawie sprostowania [22]. Ostatnio też Turcja została oskarżona o tajną współpracę z bojownikami ISIS, dotyczącą odsprzedaży ropy naftowej, produkowanej na obszarach okupowanych w północnym Iraku, a także o współpracę w zakresie dostaw oleju napędowego, produkowanego w irackich rafineriach, znajdujących się w Syrii i kontrolowanych przez ISIS [25]. W związku z tym, Ankara, chociaż najwyraźniej niechętnie, przepuściła peszmergów przez swoje terytorium, prowadząc ich do przygranicznego syryjskiego miasta Kobane, które oblegane jest przez bojowników ISIS.

III. Przyczyny gospodarcze, wyjaśniające brak uczestnictwa Ankary w operacjach wojskowych przeciwko ISIS

Jednak nie chodzi tu o bezpośredni udział tureckich sił zbrojnych w walce z ISIS, co wyraźnie zasygnalizował prezydent R. T. Erdogan podczas wizyty we Francji [11, c. 1]. W opinii dyrektora generalnego Międzynarodowego Instytutu Badań Strategicznych w Moskwie Arifa Asalyoglu, wygłoszonej na konferencji międzynarodowej w Jałcie w październiku 2014 r.: „Turcja oferuje nowoczesne procesy integracyjne w poradzieckich krajach. Krym to nowa rzeczywistość". Powodem braku uczestnictwa Ankary w bezpośredniej interwencji wojskowej jest skandal korupcyjny, który wstrząsnął Turcją w przeddzień wyborów latem 2014 r. Zdaniem ekspertów, głównym zmartwieniem R. T. Erdogana i premiera A. Davutoglu jest właśnie problem korupcji, a nie łagodzenie napiętej sytuacji na granicach południowej i południowo-zachodniej Anatolii, zamieszkanych głównie przez Kurdów, którzy, w przeciwieństwie do irackich Kurdów, nie są lojalni wobec Ankary.

Nie jest to z pewnością jedyny powód niechęci Ankary do konfrontacji z ISIS. Siły peszmergów są praktycznie takie sameidentyczne, jak syryjskich Kurdów, którzy w przypadku udanej kampanii wojskowej mogą uzyskać władzę polityczną i żądać autonomii dla północnej Syrii, co będzie stanowić poważne zagrożenie dla Turcji [15]. Stworzenie bowiem jeszcze jednego niepodległego terytorium może skutkować poparciem syryjskich Kurdów przez tureckich, którzy z kolei mogą zażądać utworzenia regionu autonomicznego w Turcji. Tak więc Ankara, biorąc udział pośredni w walce z ISIS, gra na zwłokę.

Polityka jest najlepszym odzwierciedleniem gospodarki. Analiza materiałów z czołowych tureckich mediów wykazała, że pośredni udział Turcji w walce z ISIS wyjaśnia skomplikowaną sytuację w jej gospodarce [9; 19; 24]. Analiza ta pozwoliła zidentyfikować następujące powody ekonomiczne nieuczestniczenia Turcji w aktywnej opozycji ISIS:

1) Zmniejszenie poziomu zaufania konsumentów
Poziom zaufania konsumentów jest miarą gotowości społeczeństwa do poniesienia kosztów zakupu towarów konsumpcyjnych. Według tureckiej krajowej agencji statystycznej w październiku zeszłego roku poziom zaufania konsumentów w Turcji zmniejszył się o 4,6% w porównaniu do tego samego okresu we wrześniu. Analiza danych wykazała, że zmniejszył się poziom zaufania konsumentów we wszystkich kategoriach:

а) poziom oczekiwań względem ogólnej sytuacji gospodarczej w 2015 r. spadł o 10% w porównaniu do tego samego okresu w wrześniu. Oznacza to, że w październiku liczba osób oczekujących poprawy sytuacji gospodarczej w ciągu najbliższych 12 miesięcy spadła, co może wskazywać na spadek obiektywnych czynników potencjalnego wzrostu gospodarki tureckiej;

b) indeks oczekiwań bezrobotnych w ciągu najbliższych 12 miesięcy obniżył się o 6,3% w porównaniu do tego samego okresu w wrześniu. Przyczyna spadku to wzrost liczby osób, które obawiają się rosnącego bezrobocia. Te obawy są uzasadnione, ponieważ w lipcu 2014 r. stopa bezrobocia wynosiła 9,8%, co oznacza, że jest ona trzykrotnie większa od dopuszczalnego poziomu w Unii Europejskiej, do której Turcja przez ponad 50 lat bezskutecznie próbuje dołączyć;

c) indeks oczekiwań wzrostu dochodów gospodarstw domowych na najbliższe 12 miesięcy zmniejszył się o 1,1% w porównaniu do tego samego okresu we wrześniu;

d) indeks dotyczący zwiększenia oszczędności był wyjątkiem, ponieważ wzrósł o 9,4% w ujęciu miesięcznym. Jednakże ta liczba wynosi tylko 26,1 pkt, co wskazuje pesymistyczne prognozy (prognozy optymistyczne 100–200 pkt). Należy również zauważyć, że ogólna dynamika w ciągu 10 miesięcy 2014 r. zmniejszyła się i dopiero we wrześniu nastąpił wyraźny wzrost zaufania konsumentów [23].

2) Spadek o 4 miejsca w rankingu działalności gospodarczej Doing Business na rok 2015
Pomimo faktu, iż w 2014 r., Turcja poprawiła swój wynik w rankingu Doing Business Banku Światowego o 3 pozycje [21] i ocena dla jej działalności gospodarczej do końca 2014 r. była optymistyczna [20], w 2015 r., w związku z eskalacją konfliktu na południowych granicach Turcji w oststaniej edycji tej gradacji Turcja spadła o 4 pozycje. Sytuacja ta może mieć następujące negatywne skutki: po pierwsze, może to negatywnie wpłynąć na poziom atrakcyjności inwestycyjnej, po drugie, doprowadzić do odpływu kapitału z kraju (stało się tak w przypadku Ankary podczas zeszłorocznych starć ulicznych z policją na placu Taksim w Stambule oraz w kilku dużych miastach).

3) Ogólne pogorszenie się zewnętrznych stosunków gospodarczych, krótkowzroczna polityka zagraniczna Ankary
Według stowarzyszenia tureckich eksporterów, w związku z działalnością terrorystyczną ISIS, eksport Turcji do Iraku w 2014 r. spadł. W rezultacie Turcję zastąpili dostawcy z Wielkiej Brytanii. To był mocny cios dla tureckich eksporterów, ponieważ Irak jest drugim największym rynkiem dla towarów tureckich.

Z powodu konfliktu, obroty handlu zagranicznego Turcji z Egiptem i Syrią zmniejszyły się. Turecka gospodarka nadal odbudowuje się po spadku obrotów w handlu z Damaszkiem o 69% od początku wojny domowej w Syrii. W Egipcie, z powodu wsparcia przez prezydenta R. T. Erdogana Mohammeda Mursiego i organizacji islamistycznej „Bractwo Muzułmańskie”, egipskie media wezwały do bojkotu produktów tureckich. Ponadto władze egipskie nie znalazły przyczyn, aby przedłużyć umowę w sprawie handlu międzynarodowego, która wygasła w kwietniu 2014 r., a to oznacza wyższe ceny transportu towarów samochodami ciężarowymi, aż do 12.000 USD na ciężarówkę, co ostatecznie prowadzi do zmniejszenia konkurencyjności towarów tureckich.

Rozczarowujące prognozy ekspertów na temat „mglistych perspektyw wywozu towarów tureckich”, zajęcie głównego miejsca Turcji w Iraku przez Wielką Brytanię oraz zwiększenie jej obecności w krajach Azji Zachodniej, mogą doprowadzić do znacznego pogorszenia tureckiej gospodarki i będzie dodatkowym argumentem dla wsparcia bardziej stabilnych regionów, co bardzo odpowiada liderom międzynarodowej polityki, których gospodarkai opierają się na kapitale finansowym.

Wnioski

Analiza sytuacji geopolitycznej na Bliskim Wschodzie, z uwzględnieniem sytuacji gospodarczej Turcji, wykazała, że niechęć Ankary do angażowania się w konflikt zbrojny z ISIS spowodowany jest obawą dalszego pogorszenia jej sytuacji gospodarczej. Badanie zmiany porządku świata w aspekcie historycznym wykazało, że osłabienie Turcji regularnie doprowadzało do eskalacji konfliktów w regionie Azji Mniejszej. Fakt ten, w połączeniu z wewnętrznymi politycznymi napięciami, związanymi ze skandalem korupcyjnym, oczywistymi błędami w prowadzeniu polityki zagranicznej, oskarżeniami o współpracę gospodarczą z ISIS i niebezpieczeństwem pogłębienia kwestii kurdyjskiej w Turcji, doprowadziły do tego, że Ankara ogranicza się tylko do sprawozdań dyplomatycznych oraz zapewnienia irackim peszmergom dostępu do syryjskich Kurdów przez swoje terytorium.

Turcja jest zdeterminowana, aby zapobiec zmniejszeniu swojej atrakcyjności inwestycyjnej i spadającym dochodom obywateli, zważywszy na spadek zaufania konsumentów. Jednocześnie jednak podważa swój prestiż na arenie międzynarodowej jako przywódcy całego Bliskiego Wschodu, stawiając siebie w niewygodnej sytuacji. Ta sytuacja jest korzystna dla innego państwa aktywnego na tym obszarze – Islamskiej Republiki Iranu, która ze względu na swój udział w walce z ISIS wzmacnia swoją pozycję w zakresie polityki zagranicznej. To z kolei pozbawia Ankarę możliwości dywersyfikacji dostaw ropy i gazu z irackiego Kurdystanu (w którym niedawno duże poparcie zdobył proirański ruch „Za zmiany”, opozycyjny wobec obecnego rządu irackiego Kurdystanu, lojalnego wobec Ankary) lub możliwości uzyskania rewizji cen gazu z Iranu.

Na tym tle wyraźnie widać, iż Turcja, podobnie jak 100 lat temu, stoi przed groźbą kolejnej „restrukturyzacji świata”, a w konsekwencji upadku gospodarki opartej na kapitale przemysłowym. Sytuację może zmienić gruntowna zmiana polityki zagranicznej Ankary i jej współpraca z innymi liderami areny międzynarodowej – jak powiedział W. Putin – tj. z Rosją, Chinami i Iranem. A. Arif podkreślił, że ze względów historycznych, ideologicznych i geopolitycznych Turcja nie będzie w stanie zbliżyć się z Iranem, ale doświadczenie pokazuje, że taki precedens miał miejsce w latach 2010–11, kiedy Ankara poparła Iran w zakupie rudy uranu z Brazylii i zaczęła zmieniać politykę zagraniczną wobec Azji [18]. Wtedy było to „poważnym problemem” dla Zachodu, pokazując prawdziwą siłę Turcji. W ubiegłym roku R. T. Erdogan dwukrotnie postawił UE ultimatum, rewidując politykę zagraniczną Ankary i dążąc do wstąpienia Turcji do Szanghajskiej Organizacji Współpracy.

Wypowiedzi R. T. Erdogana o współpracy z SzOW, wzmocnienie współpracy gospodarczej z Rosją w czasie eskalacji konfliktu gospodarczego i geopolitycznego między Moskwą a Zachodem [6], a także sytuacja wokół ISIS, przez którą Zachód naraża Turcję na wiele negatywnych konsekwencji, dają podstawy do poparcia przez Ankarę eurazjatyzmu, co pozwoli Turcji zająć należne jej miejsce w powstającym eurazjatyckim geopolitycznym centrum władzy w nowym mulipolarnym świecie.

Fot. climatecrocks.com
Tłumaczenie: Agata Spustek
Tekst pochodzi z portalu Geopolitika.ru

Przypisy:
1. Бжезинский З. Великая шахматная доска: главенство Америки и её геостратегические императивы. — М.: Международные отношения, 1999. — 256 с.
2. Маначинский А. Ближний Восток: никогда не прекращающаяся война. Ретроспектива (1982-2006). – М.: Центр стратегической конъюнктуры, 2014. – 350 с.
3. Путин В.В. Мировой порядок: новые правила или игра без правил? [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://geopolitica.ru/article/mirovoy-poryadok-novye-pravila-ili-igra-bez-pravil#.VFHUNjSsXSk (Дата обращения: 03.11.2014).
4. Рашид А. Талибан. Ислам, нефть и новая Большая игра в Центральной Азии. Пер. с англ. М. Поваляева. – М.: Библион – Русская книга, 2003. – 368 с.
5. Шарипов У.З. Американская концепция «Большого Ближнего Востока» и национальные трагедии на Ближнем и Среднем Востоке / Институт востоковедения РАН. М.: Центр стратегической конъюнктуры, 2013. — 280 с.

Czasopisma i źródła internetowe
6. Тарасов С. Проснется ли у Турции ностальгия по Евразии. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.iarex.ru/articles/51019.html (Дата обращения: 03.11.2014).
7. Ankara and Arbil intensify talks over oil deal //Hürriyet Daily News. Weekend. – March 15-16, 2014. – P. 8.
8. Ankara forces Arbil to close Turkish schools in KRG // Today’s Zaman. – March 11, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/newsDetail.action;jsessionid=ijjTYW9KKPlPbgOg1h3zkdGH?newsId=341826&columnistId=0 (Дата обращения: 03.11.2014).
9. Consumer confidence sees considerable decrease in October // Today’s Zaman. – October 30, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/business_turkish-oct-consumer-confidence-drops-to-703-points_363002.html (Дата обращения: 03.11.2014).
10. Dombey D. Turkey: GDP boost masks some scary numbers // The Financial Times. –
Sep. 11, 2013. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://m.ft.com/beyond-brics/2013/09/11/turkey-gdp-boost-masks-some-scary-numbers (Дата обращения: 03.11.2014).
11. France, Turkey: ISIL not just about Kobane // Hürriyet Daily News. Weekend. – November 1-2, 2014. – pp. 1, 9.
12. Henderson D. Fed: US rich-poor gap at highest level since 1800s (Interview to Press TV dated 17 Oct. 2014). [Электронный ресурс]. Режим доступа: https://www.youtube.com/watch?v=Zddqhd06pbU (Дата обращения: 03.11.2014).
13. Macedonian ambassador praises Turkey's support for NATO bid // Today’s Zaman. – February 19, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/news-339835-macedonian-ambassador-praises-turkeys-support-for-nato-bid.html (Дата обращения: 03.11.2014).
14. Okumuş O. Turkey dependent on Russian gas via Ukraine. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/03/turkey-still-needs-russian-gas-via-ukraine.html# (Дата обращения: 03.11.2014).
15. Peshmerga troops enter Kobani from Turkey, draw criticism from Syria // Today’s Zaman. – October 30, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/anasayfa_first-peshmerga-forces-enter-syrias-kobani-from-turkey_363012.html (Дата обращения: 03.11.2014).
16. Senior Pakistani Taliban leaders pledge allegiance to Islamic State // Foreign Policy. The South Asia Daily. – Tuesday, October 14, 2014/ [Электронный ресурс]. Режим доступа:http://southasia.foreignpolicy.com/posts/2014/10/14/pakistani_taliban_leaders_pledge_allegiance_to_isis_india_pakistan_armies_establish (Дата обращения: 03.11.2014).
17. Sharifi N. ISIS Makes Inroads in Afghanistan, Pakistan // Foreign Policy. The South Asia Daily. – Monday, October 6, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://southasia.foreignpolicy.com/posts/2014/09/30/isis_makes_inroads_in_afghanistan_pakistan?utm_source=Sailthru&utm_medium=email&utm_term=%2AAfPak%20Daily%20Brief&utm_campaign=2014_The%20South%20Asia%20Daily (Дата обращения: 03.11.2014).
18. The great mediator // The Economist. – Aug 19th, 2010. [Электронный ресурс]. Режим доступа:  http://www.economist.com/node/16847136 (Дата обращения: 03.11.2014).
19. Turkey falls 4 places in ‘Doing Business 2015’ ranking of WB // Today’s Zaman. –October 29, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/business_turkey-falls-4-places-in-doing-business-2015-ranking-of-wb_362952.html (Дата обращения: 03.11.2014).
20. Turkey Manufacturing PMI 2011-2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.tradingeconomics.com/turkey/manufacturing-pmi (Дата обращения: 03.11.2014).
21. Turkey rises 3 places in WB’s ‘Doing Business 2014’ ranking // Today’s Zaman. –October 29, 2013. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/business_turkey-rises-3-places-in-wbs-doing-business-2014-ranking_330110.html (Дата обращения: 03.11.2014).
22. Turkish energy minister: We did not sell Iraqi oil to Israel // Today’s Zaman. – October 28, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/business_turkish-energy-minister-we-did-not-sell-iraqi-oil-to-israel_362894.html (Дата обращения: 03.11.2014).
23. Turkish Statistical Institute Press Release. Consumer Confidence Index, September 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа:  http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=16101 (Дата обращения: 03.11.2014).
24. Türkmen I. Turkey’s growing regional alienation hampering trade // Today’s Zaman. –October 29, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/anasayfa_turkeys-growing-regional-alienation-hampering-trade_362982.html (Дата обращения: 03.11.2014).
25. US says working with Iraqi Kurdistan to stop ISIL oil smuggling // Today’s Zaman. –October 30, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/business_us-says-working-with-iraqi-kurdistan-to-stop-isil-oil-smuggling_363004.html (Дата обращения: 03.11.2014).
26. Yıldız: Iranian gas prices higher than int'l markets // Today’s Zaman. – March 12, 2014. [Электронный ресурс]. Режим доступа: http://www.todayszaman.com/business_yildiz-iranian-gas-prices-higher-than-intl-markets_341897.html (Дата обращения: 03.11.2014).

[1] Termin „Wielki Bliski Wschód” lub „Wielka Azja Centralna” są przyjęte we współczesnej teorii stosunków międzynarodowych dla połączenia w jedno pojęcie regionów Afryki Północnej, Bliskiego Wschodu i klasycznej Azji Środkowej. [5]
[2] Pomimo porażki Bułgarii [24], wdrożenie polityki «neoosmanizmu» na Bałkanach, która opiera się na koncepcji delikatnej siły jako całości jest skuteczne. [13]
[3] Mowa o koncepcji „neosmanizmu”: jeszcze przed wyborem na prezydenta Erdogan zażądał politycznego poparcia od irackiego Kurdystanu, zmuszając Irbil do zamknięcia wszystkich tureckich szkół w tym regionie Iraku, otwarte wcześniej przez swojego głównego politycznego i ideologicznego przeciwnika Gülena [8 ].
[4] Jest również gaz azerski za USD 330 / 1000m3, ale wielkość jego złóż nie spełnia potrzeb gospodarki Turcji [26].
[5] Ranking Banku Światowego, odpowiedzialny za dogodne prowadzenie biznesu w 189 krajach.

Czytany 6425 razy Ostatnio zmieniany środa, 28 styczeń 2015 09:05