piątek, 14 wrzesień 2012 10:00

Łukasz Zamęcki: Metale ziem rzadkich - nowy instrument wpływu politycznego Chińskiej Republiki Ludowej

Oceń ten artykuł
(5 głosów)

mzr00  dr Łukasz Zamęcki

Zagadnienie znaczenia metali ziem rzadkich we współczesnych stosunkach międzynarodowych wydaje się być interesujące, gdyż do tej pory skupiano się w literaturze przedmiotu głównie na „dyplomacji surowcowej” ChRL (głównie w Afryce i Azji Środkowej), rozumianej jako poszukiwania rynków zaopatrzenia kraju w surowce. Jednocześnie skupiano się na uzależnieniu Chin od surowców zagranicznych, a nie uzależnieniu świata od surowców chińskich.

 

Chińska Republika Ludowa przeszła długą drogę przemian gospodarczych i politycznych od czasu sformułowanego przez Deng Xiaopinga na przełomie lat 70. i 80. XX wieku hasła – „nieważne, czy kot jest czarny czy biały, ważne żeby łapał myszy” [1]. Dzięki rozpoczętym wówczas reformom ekonomicznym, Chiny zmieniły się z zacofanego kraju w państwo, które mimo wysokiego stopnia spolaryzowania rozwoju, powszechnie uznawane jest za mocarstwo nie tylko w sferze gospodarczej, ale i politycznej. Chiny w celu realizacji własnych założeń gospodarczych, wyłożonych pod koniec lat 70. XX wieku, równolegle dokonywały zwiększenia liczby dostępnych im instrumentów politycznych w stosunkach międzynarodowych. Uznawanym obecnie już za klasyczny środek wpływu są surowce. Bardzo wyraźnie uwidocznił to „szok naftowy” z 1973 r., kiedy to ropa naftowa została wykorzystana do osiągnięcia celów politycznych. Chiny są jednak w większym stopniu konsumentem surowców niż ich producentem. Mimo to nowym instrumentem politycznego wpływu Chin na środowisko międzynarodowe, którego znaczenie zostało potwierdzone pod koniec 2010 r., stały się surowce o nazwie: metale ziem rzadkich. Mniej znany opinii społecznej surowiec stał się argumentem politycznym i ekonomicznym ChRL nie przez przypadek. Jego wykorzystanie nie jest bowiem kwestią doraźnego działania, a jak wiele wskazuje, świadomego, długoletniego planu ChRL. Już w 1992 r. Deng Xiaoping ogłosił, że metale ziem rzadkich odegrać mają dla Chin rolę taką, jak ropa naftowa ma dla Bliskiego Wschodu [2].

Celem artykułu jest analiza wykorzystania przez Chińską Republikę Ludową metali ziem rzadkich jako narzędzia wpływu na partnerów gospodarczych i wskazanie głównych zagrożeń płynących dla wysoko rozwiniętych państw, wynikających z uzależnienia od dostaw tych surowców z Chin. Podamy przykłady zastosowania monopolu przez Chiny oraz obawy i odpowiedź świata na zagrożenia płynące w tej sferze. W celach porządkujących i wyjaśniających rozpoczęto od przedstawienia znaczenia metali ziem rzadkich dla współczesnych gospodarek i historii ich wykorzystania oraz pozycji Chin w handlu międzynarodowym tymi surowcami.

Zagadnienie znaczenia metali ziem rzadkich we współczesnych stosunkach międzynarodowych wydaje się być interesujące, gdyż do tej pory skupiano się w literaturze przedmiotu głównie na „dyplomacji surowcowej” ChRL (głównie w Afryce i Azji Środkowej), rozumianej jako poszukiwania rynków zaopatrzenia kraju w surowce. Jednocześnie skupiano się na uzależnieniu Chin od surowców zagranicznych, a nie uzależnieniu świata od surowców chińskich. Podejmowano więc kwestie na różnych płaszczyznach, ale nie badano zagadnienia metali ziem rzadkich, które odgrywać może istotną rolę w najbliższych latach.

1. Znaczenie metali ziem rzadkich

Metale ziem rzadkich (ang. rare earth elements – REE; rare earth minerals – REM) to zwyczajowa nazwa dla 17 pierwiastków chemicznych, w skład których wchodzi 15 lantanowców oraz skand i itr. Ze względu na swoje właściwości odgrywają olbrzymią rolę przy produkcji zaawansowanych technologii – materiały z ich dodatkiem stają się bardzo wytrzymałe i wytwarzają silne pole magnetyczne. Zwyczajowo dzieli się je na dwie grupy: lekkie metale ziem rzadkich i ciężkie metale ziem rzadkich. Metale te nie występują w powierzchni ziemi tak rzadko, jak wskazywałaby na to ich nazwa – znajdują się w większości skał na świecie. Jednak, aby ich wydobycie było ekonomicznie opłacalne, występować muszą w znacznej koncentracji. Takich złóż nie ma zaś wiele. Deficytowość wydobycia tych surowców wynika także z faktu, że ich eksploatacja wiąże się ze znacznym zanieczyszczaniem środowiska. Wydobycie metali ziem rzadkich powoduje bowiem powstawanie odpadów radioaktywnych, a tym samym konieczność stosowania skomplikowanych procesów technologicznych. Ograniczony dostęp do REE nie jest więc efektem ich faktycznej rzadkości w skorupie ziemskiej, ale ograniczeń ekonomicznych i środowiskowych [3].

Choć metale ziem rzadkich nie są powszechnie znane, odgrywają olbrzymią rolę w życiu przeciętnego obywatela. Metale te wykorzystuje się obecnie przy produkcji szeregu nowoczesnych dóbr przemysłowych i tzw. zielonych technologii. Znajdziemy je w produktach użytku codziennego, od iPhonów, przez laptopy i monitory LCD, po turbiny wiatraków i samochody hybrydowe. Odnosząc się jedynie do wybranych metali można wskazać ich zastosowanie:

– cer wykorzystywany jest do produkcji m.in. katalizatorów samochodowych czy kuchenek o powłokach samoczyszczących się,

– itr do produkcji świec zapłonowych i czujników tlenu w katalizatorach samochodowych,

– lantan do akumulatorów aut hybrydowych,

– skand do lamp błyskowych i stopów aluminium używanych przy produkcji kadłubów samolotów,

– neodym do produkcji silników do aut hybrydowych (w jednym egzemplarzu Toyoty Prius znajduje się około 15 kg metali ziem rzadkich) i elektrycznych, generatorów prądu w elektrowniach wiatrowych, głośników i mikrofonów oraz sprzętu do krioterapii,

– dysproz – twarde dyski komputerowe,

– erb – kuchenki mikrofalowe, sprzęt do chirurgii laserowej,

– europ – przy produkcji telewizorów LCD,

– terb – energooszczędne żarówki,

– hol – lasery,

– tul – lasery, przenośne urządzenia rentgenowskie.

Mimo braku społecznego rozpoznania tych pierwiastków ich znaczenie jest więc niebagatelne. Współczesna produkcja nowoczesnych technologii jest od nich zależna.

2. Historia rozwoju badań nad metalami ziem rzadkich w Chinach

Zainteresowanie Chin wykorzystaniem metali ziem rzadkich wykracza poza słowa Deng Xiaopinga z 1992 r. O ile akademicki świat zachodni wzmógł swoje zainteresowanie tymi surowcami w ostatnich latach, o tyle Chińczycy, w związku z dużym znaczeniem REE dla ich eksportu, od dłuższego czasu prowadzą badania w tym zakresie. Dostrzeżenie przez ChRL znaczenia metali ziem rzadkich wiąże się z polityką przyspieszenia rozwoju nowoczesnych technologii, zaproponowaną przez część chińskiego środowiska naukowego w 1986 r. Powstał wówczas narodowy program rozwoju tego sektora gospodarki, który został zaaprobowany przez Deng Xiaopinga jako Program 8634. Działania w zakresie nowoczesnych technologii są obecnie priorytetem ChRL. Zainteresowanie metalami ziem rzadkich wynikło właśnie z dążenia do postępu technologicznego. W realizowanym przez Pekin programie badań (Program 973), ogłoszonym w 1997 r. przez chińskie ministerstwo nauki i technologii [4], przewidziano wręcz specjalne środki na projekty badawcze, odnoszące się wyłącznie do metali ziem rzadkich [5].

Świadome podejście Chińczyków do zagadnienia metali ziem rzadkich i rozbudowana sieć badań nad tymi surowcami, może w przyszłości przyczynić się do osiągnięcia znacznej przewagi Chin nad innymi państwami w kwestii wykorzystania REE. W ChRL już od kilkudziesięciu lat funkcjonują dwa państwowe laboratoria badań nad metalami ziem rzadkich: Centralne Państwowe Laboratorium Chemii Metali Ziem Rzadkich i ich Zastosowań afiliowane przy Uniwersytecie Pekińskim oraz Centralne Państwowe Laboratorium Zastosowania Surowców Ziem Rzadkich afiliowane przy Instytucie Chemii Stosowanej w Changchun. W Państwie Środka działają jeszcze dwa instytuty zajmujące się metalami ziem rzadkich – Instytut Badawczy Ziem Rzadkich w Baotou powołany w 1963 r., będący największą instytucją na świecie badającą metale ziem rzadkich i Główny Instytut Badawczy Metali Nieżelaznych utworzony w 1952 r. Chińczycy wydają także dwa pisma poświęcone pierwiastkom ziem rzadkich (co jest ewenementem na skalę światową) – „Journal of Rare Earth” oraz „China Rare Earth Information” [6], a także utworzyli Chińskie Towarzystwo Surowców Ziem Rzadkich, zrzeszające obecnie około 3 tysiące członków [7].

3. Pozycja Chin na rynkach międzynarodowych w zakresie metali ziem rzadkich

Wydobycie metali ziem rzadkich na świecie odbywa się obecnie praktycznie wyłącznie w Chińskiej Republice Ludowej (głównie w regionie Mongolii Wewnętrznej, a dokładnie w kopalni Bayan Obo oraz prowincjach: Kuangsi, Szantung, Jiangxi, Guangdong, Hunan, Fujian, Syczuan) [8]. Nie jest to jednak wynikiem monopolu tego państwa w dostępie do złóż. Państwo Środka posiada około 59% całkowitych, światowych zasobów metali ziem rzadkich. Mimo to Chińczycy kontrolują według różnych szacunków około 97% światowego obrotu metalami ziem rzadkich [9].

Tabela 1. Światowe wydobycie i rezerwy minerałów ziem rzadkich w 2009 r.

mzr01
Źródło: Dane amerykańskich służb geologicznych za: M. Humphries, Rare Earth Elements: The Global Supply Chain, http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41347.pdf (29.12.2010).

Dominacja Chińskiej Republiki Ludowej na rynkach światowych jest wynikiem znacznego obniżenia kosztów produkcji analizowanych metali w latach 80. i 90 XX wieku. Między 1978 a 1989 r. Chiny zwiększały roczne wydobycie surowców ziem rzadkich o około 40%. Z czasem doprowadziło to do faktycznego wyeliminowania konkurencji z rynków światowych. Natomiast jeszcze na początku latach 90. XX wieku przeciwwagę dla wydobycia chińskiego stanowili Amerykanie. Jedyna większa amerykańska kopalnia metali ziem rzadkich, w Mountain Pass (Kalifornia) została jednak zamknięta w 2002 r. z powodu braku ekonomicznej opłacalności dalszej eksploatacji. Przyczyną nastania monopolu Chin były niskie koszty wydobycia surowców w Państwie Środka, wynikające z braku zwracania uwagi na wymagania środowiska naturalnego i ochronę pracowników. Wydobycie metali ziem rzadkich jest bowiem dużo bardziej skomplikowane niż wielu innych surowców. Jednocześnie przy produkcji powstają niebezpieczne dla środowiska odpady, a ich przetwarzanie łączy się z daleko idącymi zagrożeniami zdrowia pracowników. Brak ochrony pracownika i środowiska naturalnego doprowadził do dużo tańszej produkcji metali ziem rzadkich w Chinach, a tym samym wyeliminowania konkurencji [10].

Wykres 1. Wydobycie surowców ziem rzadkich

mzr02
Źródło: S.B. Castor, B.H. James, Rare Earth Elements, s. 770, http://www.rareelementresources.com/i/pdf/RareEarths-CastorHedrickIMAR7.pdf (29.12.2010).

Światowe zużycie REE to jedynie 130 tysięcy ton metrycznych rocznie. W związku z rozwojem wysokich technologii szacuje się, że w najbliższych latach wzrosnąć ono może do 200–250 tysięcy ton11. Międzynarodowy obrót metalami ziem rzadkich w 2014 r. wart będzie natomiast około 2–3 miliardów USD. Porównując światowe zapotrzebowanie na REE z zapotrzebowaniem na żelazo czy miedź, można uznać je za minimalne. Jednak, jak wskazano wcześniej, od wykorzystania metali ziem rzadkich zależny jest rozwój nowoczesnych i ekologicznych technologii. Metale te użytkowane są także w produkcji wojskowej – od importu REE z Chin uzależniona jest m.in. armia amerykańska (Amerykanie z Chin importują 93% swojego zapotrzebowania na metale ziem rzadkich), która potrzebuje tych metali do produkcji laserów, rakiet, systemów radarowych, satelitów i stopów aluminium, wykorzystywanych przy produkcji samolotów bojowych najnowszej technologii oraz przy produkcji czołgu M1A2 Abrams czy niszczycieli DDG-51. Z tego też powodu zagadnienie dostępu do metali ziem rzadkich awansowało do grupy istotniejszych spraw politycznych. Dostęp do metali ziem rzadkich Waszyngton uznał za zagadnienie bezpieczeństwa narodowego.

4. Wykorzystywanie przez Chiny dominującej pozycji na rynku metali ziem rzadkich

Znaczne uzależnienie przemysłu na świecie od dostaw surowców ziem rzadkich z Chin uświadomiono sobie na większą skalę w 2009 r. Pekin, co prawda, już od 2006 r. zmniejszał kwoty eksportowe metali ziem rzadkich o 5–10% rocznie (łącznie w ciągu ostatnich siedmiu lat eksport REE zmniejszono o około 40%), jednak dopiero zapowiedzi drastycznych ograniczeń eksportu z połowy 2009 r. doprowadziły do wrzenia. Tylko w połowie 2010 r. cena metali ziem rzadkich wzrosła siedmiokrotnie [12]. W ostatniej dekadzie cena samego ceru wzrosła natomiast na rynkach światowych szesnastokrotnie [13].

Wykres 2. Indeks wzrostu cen metali ziem rzadkich styczeń 2002 = 100

mzr03
Źródło: http://www.economist.com/node/16944034 (29.12.2010).

Świat, zdając sobie sprawę z monopolu Chin, zrozumiał powagę sytuacji w sierpniu 2009 r., kiedy chińskie ministerstwo przemysłu i technologii informacyjnych ogłosiło plan rozwoju przemysłu metali ziem rzadkich na lata 2009–2015 (Rare Earth Industry Development Plan 2009–2015), zgodnie z którym w sześciu kolejnych latach Pekin zaplanował ograniczenie produkcji i eksportu metali ziem rzadkich. Roczny wywóz surowców spaść ma poniżej 35 tysięcy ton, w tym jednak planuje się całkowity zakaz eksportu ciężkich metali ziem rzadkich [14]. Ograniczenie wydobycia Chiny tłumaczyły chęcią ochrony środowiska naturalnego.

Jednocześnie w drugiej połowie 2010 r. świat przekonał się o sile instrumentu, jakim jest chińska kontrola nad metalami ziem rzadkich [15]. Najpierw poruszenie państw wysoko rozwiniętych wywołała informacja podana przez Pekin w lipcu, że w drugiej połowie roku planowane jest zmniejszenie eksportu metali ziem rzadkich aż o 72%. Nie był to koniec niepokojących sygnałów. Jeszcze pod koniec roku Chińska Republika Ludowa udowodniła, że posiadany przez nią monopol na eksploatację metali ziem rzadkich może być wykorzystywany jako instrument walki o charakterze politycznym.

7 września 2010 r. doszło na Morzu Wschodniochińskim w pobliżu wysp Senkaku (chiń. Diaoyu), będących regionem spornym chińsko-japońskim [16], do zderzenia chińskiego statku rybackiego z japońskimi okrętami patrolowymi. Japończycy zatrzymali kuter i aresztowali chińską załogę. Jeszcze w dniu incydentu, rzeczniczka chińskiego MSZ Jiang Yu informowała, że Chiny mogą podjąć „dalsze działania” [17]. 22 września podano, że Chiny wstrzymują eksport metali ziem rzadkich do Japonii. Mimo że chiński rząd oficjalnie zaprzeczał, uznaje się, iż wstrzymanie dostaw surowców było nieformalną odpowiedzią władz w Pekinie na zaistniały konflikt [18].

Miesiąc później, po informacji podanej przez media, że USA zamierzają zbadać kwestię, czy Chiny nie łamią zasad WTO, subsydiując eksport i ograniczając import czystych energii, celnicy chińscy ograniczyli eksport metali ziem rzadkich do USA. Na rozszerzające się chińskie embargo skarżą się także przedsiębiorcy z Unii Europejskiej [19] (najbardziej obawiają się tego Niemcy [20]).

Chiny nadal utrzymują, że ograniczenia w eksporcie REE wynikają z polityki ochrony środowiska naturalnego. W październiku 2010 r. chiński rządowy dziennik „China Daily” podał informację o ograniczeniu w 2011 r. eksportu metali ziem rzadkich o 30%. Co prawda, chińskie ministerstwo handlu zaprzeczyło takim wysokościom ograniczeń wolumenu eksportu, jednak potwierdziło kolejne ograniczenia. Eksperci obawiają się, że eksport Chin spaść może w 2012 r. do zera ton (jest to wynikiem coraz większego stopnia użycia metali ziem rzadkich przez samych Chińczyków). Jednocześnie według innych specjalistów, w 2015 r. w ogóle może zabraknąć na rynkach światowych neodymu, terbu, europu i dysprozu [21].

Prawdopodobnym celem ChRL jest wymuszenie, poprzez ograniczenia w eksporcie metali ziem rzadkich, przenosin na ich terytorium firm produkujących wysokie technologie [22]. Z tego powodu, w pierwszym półroczu 2011 r. Chiny planują zmniejszenie limitów eksportowych o 35%. Pekin wyjaśnia przy tym, że „chce zachować duże rezerwy” [23]. Na początku listopada 2010 r. chiński dziennik gospodarczy „Shanghai Securities News” podał, że Chiny dążą do utworzenia rezerw strategicznych dziesięciu metali ziem rzadkich [24].

Interesującym aspektem chińskiej polityki surowcowej w zakresie metali ziem rzadkich, wskazującym dążenie do uzyskania jeszcze większej dominacji na rynku i jej dalszego wykorzystywania, są próby przejmowania przez Chiny pozostających na świecie kopalni ziem rzadkich. Przykładem takiego działania, które mogłoby doprowadzić do zagrożenia bezpieczeństwa ekonomicznego Stanów Zjednoczonych, była próba przejęcia w 2005 r. przez podmiot China National Offshore Oil Corporation (CNOOC) spółki Unocal, która od 1978 r. była posiadaczem firmy Molycorp, użytkującej jedyną amerykańską kopalnię metali ziem rzadkich w Mountain Pass w Kalifornii. Gdyby umowa doszła do skutku, Chińczycy staliby się całkowitym monopolistą na rynku eksploatacji REE. Propozycja kupna Unocal przez jedną z większych chińskich spółek za 18,5 miliardów USD, wywołała wiele obaw o energetyczne bezpieczeństwo kraju, jedynie na marginesie głównej dyskusji pojawiło się zagadnienie utraty kontroli nad złożami w Mountain Pass25. Ostatecznie właścicielem Unocal stał się w 2005 r. Chevron [26].

Chińczycy próbowali przejąć również zasoby metali ziem rzadkich w Australii. Gdy australijska spółka Lynas Corp., budująca największą kopalnię metali ziem rzadkich na świecie, musiała zaprzestać prac w związku z brakiem środków, firma China Non-Ferrous Metal Mining (Group) Co. zaoferowała 252 miliony dolarów australijskich w zamian za dodatkowe udziały w Lynas oraz zaproponowała pomoc w wyszukaniu środków finansowych w chińskich bankach. Operacja ta doprowadziłaby jednak do sytuacji, w której Chińczycy uzyskaliby 51,6% udziałów w spółce. W końcu, w wyniku interwencji rządu australijskiego, nie doszło do transakcji [27].

5. Odpowiedź świata na monopolistyczną pozycję Chin

Decydenci polityczni głównych gospodarek przemysłowych świata uświadomili sobie zagrożenia płynące z nadmiernego uzależnienia od chińskiego monopolu na dostawy metali ziem rzadkich. Coraz częściej dostrzegają przy tym geopolityczny wymiar tej zależności.

Pierwsze poważniejsze kroki na rzecz uniezależnienia się od Chin podjęli Amerykanie. Warto przypomnieć, że USA wydobywały REE już od 1953 r. Kopalnia w Mountain Pass w Kalifornii była do lat 80. XX wieku głównym źródłem metali ziem rzadkich na świecie [28]. Jednak tanie surowce z Chin wyeliminowały firmę Molycorp Inc. (do 1974 r. noszącą nazwę Molybdenum Corporation of America), eksploatującą złoża w Mountain Pass, z rynku światowego.

W związku z zapowiedziami z 2009 r. znacznego obniżenia przez ChRL eksportu metali ziem rzadkich, amerykańscy kongresmani zainteresowali się kwestią znaczenia tych surowców dla bezpieczeństwa narodowego kraju. W uchwalonym w październiku 2009 r. National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2010, zobowiązali administrację do przygotowania do 1 kwietnia 2010 r. raportu poświęconego znaczeniu metali ziem rzadkich w łańcuchu produkcji przemysłu wojskowego USA i propozycjom działań, mających zmniejszyć zagrożenie dla bezpieczeństwa kraju, wynikające z uzależnienia od dostaw zewnętrznych [29]. Raport został przedstawiony 14 kwietnia 2010 r. [30].

Uzależnienie Stanów Zjednoczonych i zagrożenia z tym związane, doprowadziły do szerszego poruszenia kwestii metali ziem rzadkich na forum amerykańskiego Kongresu. W marcu 2010 r. w Izbie Reprezentantów (Komisja Nauki i Technologii) odbyły się przesłuchania w tej sprawie [31]. W ich wyniku, podjęto działania na rzecz odtworzenia produkcji REE w USA, uruchomienia wydobycia i zwiększenia badań. Jeszcze w tym samym miesiącu republikanin Mike Coffman zaproponował tzw. RESTART Act (H.R. 4866), który obejmował m.in. kwestię rządowych gwarancji kredytowych dla firm, tworzenie listy surowców krytycznych oraz składów REE [32]. Poparcie Izby Reprezentantów uzyskał jednak projekt przedstawiony przez Kathleen Dahlkemper (rep.), a wspierany m.in. przez Coffmana. Rare Earths and Critical Materials Revitalization Act (H.R. 6160), bo o nim mowa, przewiduje poszukiwania, składowanie i przetwarzanie REE oraz wsparcie rządowe dla firm działających w tym sektorze. Asygnuje jednocześnie co roku od 10 do 15 milionów USD na działania związane z przemysłem metali ziem rzadkich. Akt przyjęty został przez Izbę Reprezentantów we wrześniu 2010 r. większością 324 głosów „za” wobec 92 „przeciw” [33].

Na wsparcie rządu amerykańskiego liczą co najmniej dwie firmy: wspomniana wcześniej Molycorp Inc., będąca w posiadaniu złóż w Mountain Pass, i Avalon Rare Metals, planująca wydobycie zasobów metali ziem rzadkich w Kanadzie (złoża Nachalacho). Kopalnia w Mountain Pass zostanie ponownie otwarta w 2011 r. Pełną operatywność planuje się osiągnąć w 2012 r. [34] Wydobycie surowca ze złóż Nachalacho nastąpi zapewne w 2013 r. Amerykanie rozważają również rozpoczęcie wydobycia w innych, na razie badanych, regionach kraju (Colorado, Idaho, Montana, Missouri, Utah, Wyoming). Według Government Accountability Office (instytucja kontrolna Kongresu Stanów Zjednoczonych), odbudowa całego łańcucha wydobycia, produkcji i dystrybucji REE zajmie około 15 lat. Rzeczywisty czas będzie raczej krótszy. Mimo to szacuje się, że pełną operatywność łańcuch produkcji uzyska w przeciągu około 8–10 lat. Obawa Amerykanów o dostęp do surowców ziem rzadkich doprowadziła do podejmowania inicjatyw nie tylko w sferze rozwoju własnej produkcji, ale także działań na niwie dyplomatycznej. Po znacznej redukcji przez Chiny eksportu w 2010 r. i zapowiedziach kolejnych, na przełomie października i listopada 2010 r., amerykańska sekretarz stanu Hilary Clinton podniosła kwestie ograniczeń handlowych w bezpośrednich rozmowach z przedstawicielami Chin [35].

Stosowne kroki, w związku z chińskim embargiem na eksport metali ziem rzadkich, podjęła również Japonia. Japończycy, z powodu krytycznej sytuacji, rozpoczęli działania na rzecz odzyskiwania surowców ziem rzadkich z zużytych telefonów komórkowych [36] oraz podjęli współpracę z Wietnamem (obejmującą m.in. wydobycie surowców ziem rzadkich w południowo-wschodniej części Wietnamu) [37].

Również firmy prywatne na własną rękę rozpoczęły działania zmniejszające ich zależność od surowców z Chin: japońska firma Sony i południowokoreański Huyndai podjęły poszukiwania nowych źródeł metali ziem rzadkich lub ich zamienników [38]. Jednocześnie stan bezpieczeństwa przemysłu w zakresie dostępu do metali ziem rzadkich doprowadził do wspólnych działań przedsiębiorstw z różnych państw świata. Na ostatni szczyt grupy G-20, który odbył się w listopadzie 2010 r. w Seulu, łącznie 37 grup biznesowych z Azji, Ameryki i Europy wystosowało list, wnoszący o jak najszybsze rozwiązanie problemu deficytu metali ziem rzadkich na rynkach światowych [39].

Poszczególne wysoko uprzemysłowione kraje świata oraz rynki międzynarodowe poszukują obecnie alternatywnych dla chińskich źródeł metali ziem rzadkich. W orbicie zainteresowań znajduje się kilka kopalń w Kanadzie, jedna w RPA oraz jedna w Australii. Ewentualne uzyskanie przez nie operatywności zajmie jednak kilka lat. Oprócz wspomnianych państw, coraz większa liczba podmiotów bacznie przygląda się możliwości wydobywania złóż w Brazylii, RPA, Malezji, Malawi, Burundi, Tanzanii, Indiach, na Grenlandii czy w państwach byłego ZSRR (w tym Rosji). Jak na razie jedynym efektem poszukiwania alternatywy dla chińskich surowców jest wzrost notowań spółek badających możliwości wydobycia lub już wydobywających minerały ziem rzadkich. Korzystają na tym firmy amerykańskie (Molycorps), australijskie (oprócz wspomnianego Lynas Corp. także Arafura Resources, Alkane Resources oraz Greenland Minerals and Energy) czy estońska spółka Silmet.

* * *

Do drugiej połowy 2009 r. metale ziem rzadkich stanowiły obiekt zainteresowania wąskiej grupy specjalistów. Wraz jednak z zapowiedziami znacznych ograniczeń w eksporcie tych surowców przez Chińską Republikę Ludową, posiadającą monopol na ich wydobycie, surowce ziem rzadkich trafiły na pierwsze strony gazet, organizowane są konferencje tematycznie poświęcone tylko ich znaczeniu, a żaden polityk reprezentujący państwo wysoko uprzemysłowione nie może pozwolić sobie na ignorancję w tej sferze. Chiny, które w sposób systematyczny i częściowo niezauważony stały się od lat 80. XX wieku monopolistą w zakresie wydobycia i sprzedaży na rynki światowe metali ziem rzadkich, rozpoczęły wykorzystywanie przewagi zgodnie z zapowiedziami Deng Xiaopinga z 1992 r. Chińczycy jeszcze na przełomie lat 80. i 90. XX wieku dostrzegli przyszłe znaczenie metali ziem rzadkich, wykorzystywanych w produkcji urządzeń elektronicznych i tzw. zielonych technologii. Zapotrzebowanie na metale ziem rzadkich wzrastać będzie w najbliższych latach, szczególnie wraz z decyzjami państw, takimi choćby, jak podjęte na forum UE, odnoszącymi się do strategicznego zmniejszenia zanieczyszczeń emitowanych do środowiska naturalnego. Chińczycy za pomocą metali ziem rzadkich mogą realizować różne cele o charakterze politycznym. W ograniczeniach eksportu upatruje się chęci wymuszenia przenosin zakładów produkujących wysokie technologie z innych państw do Chin. Jednocześnie, jak pokazał przykład incydentu na Morzu Wschodniochińskim z września 2010 r., Pekin posłużyć się może metalami ziem rzadkich jako instrumentem politycznym. Amerykanie obawiają się nie tylko znacznego wzrostu cen, wynikającego z faktu kontrolowania przez Chiny podaży surowców, ale i możliwości sprawowania nadzoru przez Pekin nad rozbudową potencjału militarnego USA, opartego na nowoczesnych technologiach.

Świat począwszy od 2009 r. podjął wiele działań mających na celu ograniczenie zależności od chińskich surowców ziem rzadkich. Najbardziej nowoczesne gospodarki świata rozpoczęły poszukiwania alternatywnych źródeł metali, część państw rozpoczęła tworzenie składów surowców oraz recykling produktów, zawierających metale ziem rzadkich. Podjęto również działania dyplomatyczne, mające na celu zwiększenie przez Chiny limitów wywozowych surowców.

Tekst pochodzi z nr 44/2011 półrocznika Stosunki Międzynarodowe – International Relations. Publikacja za zgodą Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW i Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

______________________________________________________________
1. Hasło syntetyzujące filozofię przemian według Deng Xiaopinga padło z jego ust w 1980 r. Początek reform gospodarczych epoki Denga to 1978 r. Z następcą Mao wiąże się też inne powiedzenie przytaczane jako uosabiające charakter podjętej wówczas decyzji o transformacji ekonomicznej – „Bogacić się nie jest grzechem”
2. C. Hurst, China’s Rare Earth Elements Industry: What Can the West Learn?, bmw 2010, s. 11, http://fmso.leavenworth.army.mil/documents/rareearth.pdf (29.12.2010).
3. Więcej na temat właściwości, występowania i wydobycia metali ziem rzadkich zob. S.B. Castor, J.B. Hedrick, Rare Earth Elements, http://www.threegold.ca/documents/1_RareEarths_FLX_02.pdf (29.12.2010).
4. Więcej o programie na stronach internetowych chińskiego ministerstwa nauki i technologii: http://www.most.gov.cn/eng/programmes1/200610/t20061009_36225.htm (29.12.2010).
5. Zob. http://www.973.gov.cn/English/Index.aspx (29.12.2010).
6. C. Hurst, China’s Rare…, op. cit., s. 8–10.
7. Zob. http://theanchorhouse.com/.
8. Zob. http://www.wikinvest.com/wiki/China%27s_Rare_Earth_Dominance (29.12.2010).
9. Zob. dane statystyczne amerykańskich służb geologicznych, dotyczące metali ziem rzadkich: 2008 Minerals Yearbook: Rare Earths (advance release), U.S. Department of the Interior i U.S. Geological Survey, październik 2010 r., http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/myb1-2008-raree.pdf (29.12.2010).
10. C. Hurst, China’s Rare…, op. cit., s. 4–5.
11. C. Milmo, Concern as China clamps down on rare earth exports, http://www.independent.co.uk/news/world/asia/concern-as-china-clamps-down-on-rare-earth-exports-1855387.html (styczeń 2011 r.); Znowu mniej metali ziem rzadkich, http://www.rp.pl/artykul/585923_Znowu-mniej-metali-ziem-rzadkich.html (grudzień 2010 r.).
12. Chiny chcą utworzyć rezerwy strategiczne metali ziem rzadkich, http://forsal.pl/artykuly/463152,chiny_chca_utworzyc_rezerwy_strategiczne_metali_ziem_rzadkich.html (29.12.2010).
13. A. Kublik, Chiny straszą ograniczeniem dostaw metali ziem rzadkich, http://wyborcza.biz/biznes/1,101562,8550536,Chiny_strasza_ograniczeniem_dostaw_metali_ziem_rzadkich.html (29.12.2010).
14. China to prohibit export of certain heavy rare earth metals, http://www.resourceinvestor.com/News/2009/8/Pages/China-to-prohibit-export-of-certain-heavy-rare-earth-metals.aspx,(29.12.2010).
15. Monopol światowego handlu metalami ziem rzadkich jest postrzegany nie tylko w kategoriach ekonomicznych, ale również politycznych, http://www.independent.co.uk/news/world/asia/concern-as-chinaclamps-down-on-rare-earth-exports-1855387.html (29.12.2010).
16. Wyspy Senkaku, bezludne i niewielkie wyspy, leżące 170 km na wschód od Tajwanu, są od lat 60. XX wieku przedmiotem konfliktu chińsko-japońskiego, kiedy to podano informację o możliwych złożach ropy naftowej, znajdujących się w ich pobliżu.
17. Incydent na Morzu Wschodniochińskim, http://www.rp.pl/artykul/532494.html (29.12.2010).
18. J.T. Areddy, D. Ficklin, N. Shirouzu, China Denies Halting Rare-Earth Exports to Japan, “The Wall Street Journal” z 23 września 2010 r., http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704062804575509640345070222.html?mod=WSJ_hps_LEFTTopStories (29.12.2010).
19. K. Bradsher, China Said to Widen Its Embargo of Minerals, http://www.nytimes.com/2010/10/20/business/global/20rare.html?_r=1&hp (29.12.2010).
20. Zob. A. Kublik, Zachód jednoczy się do walki z monopolem Chin na metale ziem rzadkich, http://wyborcza.biz/biznes/1,100896,8585824,Zachod_jednoczy_sie_do_walki_z_monopolem_Chin_na_metale.html (29.12.2010).
21. Wystąpienie Judith Chegwidden z Roskill Information Services oraz Dudley’a Kingsnorth z Industrial Minerals Company of Australia (IMCOA) w trakcie konferencji poświęconej metalom ziem rzadkich, która odbyła się w dniach 9–11 listopada 2010 r. w Hongkongu, za: http://theanchorhouse.com (29.12.2010).
22. Zob. Przesłuchanie przed Izbą Reprezentantów w sprawie minerałów ziem rzadkich i gospodarki XXI wieku, 16 marca 2010 r., http://gop.science.house.gov/Media/hearings/oversight10/mar16/Stewart. pdf (29.12.2010); K. Bradsher, After China’s Rare Earth Embargo, a New Calculus, http://www.nytimes.com/2010/10/30/business/global/30rare.html?src=busln (29.12.2010).
23. Znowu mniej metali…, op. cit.
24. China plans strategic reserves for rare metals, http://english.peopledaily.com.cn/90001/90778/90860/ 7186937.html (29.12.2010).
25. Więcej na temat próby nabycia Unocal przez CNOOC zob. X. Dai, Understanding EU-China Relations: An Uncertain Partnership in the Making, “Research Paper” 2006, nr 1, http://www2.hull.ac.uk/fass/PDF/Politics-Daipaper.pdf (29.12.2010); E. Downs, The Brookings Foreign Policy Studies Energy Security Series: China, [bmw] 2006, http://www.brookings.edu/fp/research/energy/2006china.pdf (29.12.2010); E. Downs, The Fact and Fiction of Sino-African Energy Relations, „China Security” 2007, nr 3, http://www.wsichina.org/cs7_3.pdf (29.12.2010); C. Hurst, China’s Rare…, op. cit., s. 13; China and the CNOOC Bid for Unocal: Issues for Congress, wrzesień 2005 r., http://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metacrs7905 (29.12.2010).
26. W 2008 r. Chevron sprzedał kopalnię w Mountain Pass nowo powołanej firmie Molycorp Minerals LLC. Od 2010 r. spółka Molycorp Inc. funkcjonuje jako podmiot notowany na nowojorskiej giełdzie.
27. Więcej na temat próby przejęcia spółki Lynas zob.: R. Kelly, Australia Delays Ruling on China Rare-Earth Investment, http://chinhdangvu.blogspot.com/2009/09/australia-delays-ruling-on-china-rare.html (29.12.2010).
28. Wydobywała 1/3 globalnego zapotrzebowania, zob. J. Lifton, The Battle Over Rare Earth Metals, “Journal of Energy Security” ze stycznia 2010r., http://www.ensec.org/index.php?option=com_content&view=article&id=228:the-battle-over-rare-earth-metals&catid=102:issuecontent&Itemid=355 (03.01.2011).
29. National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2010, Public Law 111-84, http://www.dtic.mil/congressional_budget/pdfs/FY2010_pdfs/AUTH_CONF_111-288.pdf, (29.12.2010).
30. United States Government Accountability Office, Rare Earth Materials in the Defense Supply Chain, http://www.gao.gov/new.items/d10617r.pdf (29.12.2010).
31. Zob. http://science.house.gov/publications/hearings_markups_details.aspx?NewsID=2762, (29.12.2010).
32. Zob. http://coffman.house.gov/index.php?option=com_content&task=view&id=259&Itemid=8, (29.12.2010).
33. Na temat innych inicjatyw podejmowanych przez amerykańskich decydentów politycznych zob. M. Humphries, Rare Earth Elements: The Global Supply Chain, http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41347.pdf (29.12.2010).
34. United States Government Accountability Office, Rare Earth Materials…
35. S. Oster, Businesses Push G-20 on Rare Earth, http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704353504575596013358803140.html (29.12.2010).
36. Zob. m.in.: D. Lipinski, China’s Reported Suspension of Rare-Earth Exports Shows America Must Take Further Steps to Protect National Security and Domestic Manufacturing, http://lipinski.house.gov/index.php?option=com_content&task=view&id=1323&Itemid=44; H. Tabuchi, Japan Recycles Minerals From Used Electronics, http://www.nytimes.com/2010/10/05/business/global/05recycle.html (29.12.2010).
37. Rare earths supply deal between Japan and Vietnam, http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11661330 (29.12.2010).
38. Znowu mniej metali…
39. K. Bradsher, Rare Earths Stand Is Asked of G-20, http://www.nytimes.com/2010/11/05/business/global/05rarechina.html (29.12.2010).

Czytany 17323 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04