czwartek, 17 listopad 2011 08:16

Leszek Sykulski: Nippon Chiseigaku - kilka słów o początkach geopolityki japońskiej

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

bandjap  Leszek Sykulski

Początków geopolityki akademickiej w Kraju Kwitnącej Wiśni należy się doszukiwać w okresie Taishō, czyli za panowania cesarza Yoshihito (1912-1926). Należy przy tym  wspomnieć o istotnym wpływie geopolityki niemieckiej na kształtowanie się tej dyscypliny w Japonii (przynajmniej jej początkowy okres). 

Kilkumiesięczna wizyta w tym kraju jednego z najwybitniejszych niemieckich geopolityków, Karla Haushofera, jaka miała miejsce w 1909 r., przyczyniła się niewątpliwie do pobudzenia badań w zakresie geopolityki i nawiązania ciekawych kontaktów naukowych.  Znajomości zawarte wówczas przez ojca monachijskiej szkoły geopolityki procentowały w przyszłości, także na niwie politycznej.

 

Prekursorem geopolityki w japońskim środowisku naukowym był Tsunesaburo Makiguchi (1871-1944). Jego fundamentalna praca pt. „Geografia życia ludzkiego”, wydana w 1903 r., wpłynęła w bardzo istotny sposób na sposób postrzegania japońskiej przestrzeni geograficznej. Odtąd japońscy geopolitycy zaczęli postrzegać politykę swojego kraju w znacznie szerszym kontekście geograficznym, wiążąc ją ze zlewiskami Oceanu Indyjskiego i Oceanu Spokojnego.

Japońska geopolityka znalazła bardzo szybkie odbicie w konkretnych postulatach politycznych. Kakuzo Okakura (1863-1913) – ideowy ojciec panazjatyzmu – swoje koncepcje geopolityczne wyłożył w książce pt. „Ideały Wschodu”, wydanej w 1904 r. Hasłem przewodnim publikacji i całej idei był slogan „Azja jest wyjątkowa”. Okakura przedstawił w niej wielkie osiągnięcia cywilizacji chińskiej, opartej na konfucjanizmie oraz cywilizacji indyjskiej, opartej na hinduizmie. Twierdził jednak, że to cywilizacja japońska stanowiła ówcześnie najwyższy poziom „azjatyckości”.

Z podobnych założeń wychodził także Masamichi Royama (1895-1980), profesor nauk politycznych na Cesarskim Uniwersytecie w Tokio, później także na Cesarskim Uniwersytecie w Kyoto. Uzasadniał on japoński ekspansjonizm, nazywając go nie imperializmem lecz „regionalizmem, nastawionym na obronę i rozwój”. Ukuł pojęcie minzokuteki seikatsuken – „narodowej przestrzeni życiowej”, która była niewątpliwie inspirowana niemieckim pojęciem Lebensraum.

Nobuyuki Iimoto (1895-1989) spełnił w Japonii te samą rolę, jaką na Zachodzie Rudolf Kjellén. W 1925 r. wprowadził do użycia termin – chiseigaku (geopolityka). Profesor Iimoto był sympatykiem geopolityki niemieckiej. Na wzór koncepcji „włoskiego Morza Śródziemnego” stworzył koncepcje stworzenia pod egidą Tokio unikalnej przestrzeni polityczno-kulturowej obejmującej Indochiny i archipelag indonezyjski. Twierdził, że podobne warunki ekonomiczne, rasowe, klimatyczne i glebowe tworzą podstawę do stworzenia wyjątkowego bloku geopolitycznego. Był głównym ideologiem doktryny Daitōa-Kyōeiken (Sfera Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej).

W 1938 r. w Tokio zostało założone Japońskie Towarzystwo Geopolityczne. Stało się to w czasie, kiedy premier Fumimaro Kanoe ogłosił nastanie Nowego Porządku w Azji Wschodniej (Towa Shinchitsujo). Od tego czasu rozwój japońskiej geopolityki nabrał tempa. W 1940 r. profesor Iimoto założył czasopismo pt. „Chiseigaku”, który był swego rodzaju japońską repliką niemieckiego „Zeitshrift für Geopolitik", redagowanego przez Karla Haushofera. Na łamach pisma publikowali politycy, geografowie, historycy, wojskowi, ekonomiści. Co ciekawe, magazyn skupiał nie tylko zwolenników geopolityki jako nauki, tak zagorzałych jak np. Joji Ezawa, ale także zdeklarowanych przeciwników, jak Hiroshi Sato. Wartym podkreślenia jest fakt, że w latach 1941-1945 „Chiseigaku” było jednym z najważniejszych ośrodków tworzenia japońskiej myśli geopolitycznej.

Od 1941 r. branżowe czasopisma przeznaczone dla nauczycieli geografii w szkołach średnich pt. „Chirigaku” i „Chirikyoiku” zaczęły powszechnie stosować pojęcie geopolityki. W 1942 r. „Chirikyoiku” zostało przekształcone w „Chirikyoiku Kenkyu” i rozpoczęło bardziej naukowe studia nad geopolityką. Wśród ważnych czasopism japońskich tego okresu wymienić także należy „Chiri to Keizai” oraz „Chiri Ronso”, organ prasowy wydziału geograficznego Uniwersytetu w Kyoto. To ostatnie pismo swój jedenasty tom poświęciło 2600 latom Japonii, opierając swój wywód na argumentacji geopolitycznej.

W 1940 r. wybitny profesor Cesarskiego Uniwersytetu w Kyoto, Saneshige Komaki (1898-1990), jeden z czołowych przedstawicieli tzw. Szkoły Kyoto w japońskiej geopolityce, opublikował ponad dwustustronicowy – „Manifest Japońskiej Geopolityki” (Nippon Chiseigaku Sengen). Podkreślał w nim, iż japońska geopolityka różni się nie tylko od geopolityki zachodniej np. niemieckiej, ale i od geopolityk innych krajów azjatyckich, np. Chin. Twierdził, że geopolityka Kraju Kwitnące Wiśni musi stać się podstawą japońskiej polityki zagranicznej, opartej także na „tradycyjnym japońskim duchu”. Był przeciwnikiem bezrefleksyjnego kopiowania niemieckiej, anglosaskiej, czy chińskiej geopolityki akademickiej. Obok tej dyscypliny japońska polityka zdaniem Komakiego powinna być oparta na tennoizmie, czyli prądzie religijnym opartym na kulcie cesarza.

Rozwój japońskiej geopolityki został zatrzymany w 1945 r. Od tego czasu aż do początków tego wieku termin chiseigaku był pojęciem politycznie niepoprawnym i właściwie zakazanym (początkowo cenzura, potem autocenzura).

Z powojennej historii Japonii w tym krótkim szkicu warto wymienić koncepcję Japonezji. Termin ten wprowadzony został przez Shimao Toshio w 1961 r.  Samo pojęcie Japonezja przywodzi na myśl od razu nazwy Mikronezji, Melanezji czy Polinezji i jest w tym dobry trop. Pojęcie to postuluje nowe postrzeganie Japonii jako obszaru kulturowo-politycznego, a także zakłada konkretny program geopolityczny. Chodzi o rozszerzenie wpływów cywilizacyjnych Japonii na oceanicznym południu.

Było to w pewnym sensie rozwinięcie koncepcji Nobuo Muroga (1907-1982), który w artykule pt.  Indoyō Senkyoku no Tenbō („Perspektywa sytuacji wojennej na Oceanie Indyjskim”), napisanym jeszcze w lutym 1944 r. na łamach pisma „Kaizo”), wprowadził pojęcie Imperium Oceanu Indyjskiego. Imperium to powinno jego zdaniem obejmować większość zlewiska tego oceany, tak aby go połączyć politycznie z Pacyfikiem. W odróżnieniu od Saneshige Komakiego, Nobuo Muroga był wierny klasycznej geopolityce, nie popadając w wątki spirytualne.

Obecnie w Japonii mamy do czynienia z powolnym odradzaniem się geopolityki jako odrębnej dziedziny wiedzy, choć rozwija się ona na marginesie nauk politycznych i geograficznych. Póki co, w badaniach naukowych bardziej popularne jest "odkrywanie" dorobku chiseigaku sprzed 1945 r.

Autor jest prezesem Instytutu Geopolityki w Częstochowie. Tekst pochodzi z Geopolityka. Leszek Sykulski - Blog

Wybrana literatura

Fukushima Y., Japanese Geopolitics and Its Background: What is the real legacy of the Past?, „Political Geography” 1997, volume 16, issue 5, p. 407-421.
Kearns G., Geopolitics and Empire: the Legacy of Halford Mackinder, Oxford 2009, s. 19-21.
Spang Ch.W., Wippich R.-.H., Japanese-German Relations, 1895-1945: War, Diplomacy and Public Opinion, New York 2006.
Takeuchi K., Japan Geopolitics in the 1930s and 1940s, [in:] K. Dodds, D. Atkinson (ed.), Geopolitical Traditions. Critical Histories of a Century of Geopolitical Thought, Routledge, London 2000, p. 72-92.


Czytany 7330 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04