piątek, 23 wrzesień 2011 07:51

Janusz Dziugiewicz: Unia Celna - nowe narzędzie integracji przestrzeni postradzieckiej

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

logoEWG  Janusz Dziugiewicz

W tym roku byliśmy świadkami powstania nowego obszaru gospodarczego – Unii Celnej (UC; ros. Tamożiennyj sajuz). Pompatycznie ogłoszono, iż na wschodzie Europy wyrosła konkurencja dla Unii Europejskiej. Inicjatorem integracji była Rosja, która konsekwentnie dąży do wzmocnienia swojej dominującej pozycji na obszarze postsowieckim oraz jej instytucjonalnego utrwalenia.

Nowa organizacja powstała w obliczu głębokiego kryzysu innych struktur powołanych w celu rozwoju wielostronnej współpracy i integracji byłych sowieckich republik, takich jak Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) czy Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza (EaWG; ros.: Jewrazijskoje ekonomiczieskoje soobszcziestwo). Organizacje te mają obecnie charakter fasadowy – państwa członkowskie od dłuższego czasu nie są w stanie wypracować wspólnego stanowiska w najważniejszych sprawach, a tym bardziej realizować podpisanych w poprzednich latach porozumień. Przyjrzyjmy się zatem, jak doszło do powstania Unii. 

Proces powstawania Unii Celnej na terenie WNP był dość długotrwały. Rozpoczął się w 1995 roku od podpisania Porozumienia o Unii Celnej między Federacją Rosyjską i Białorusią, do którego później dołączyły Kazachstan i Kirgistan, a w 1999 roku Tadżykistan. Wobec braku woli politycznej porozumienie nigdy nie zostało wprowadzone w życie, choć formalnie nie wypowiedziała go żadna ze stron.

Następnym krokiem było podpisanie 10 października 2000 roku w Astanie umowy powołującej EaWG. Umowa weszła w życie 30 maja 2001 roku, po jej ratyfikacji przez parlamenty narodowe państw założycielskich. EaWG to międzynarodowa organizacja gospodarcza, powołana dla przyśpieszenia procesu formowania Unii Celnej i Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej, a także realizacji innych celów i zadań związanych z pogłębieniem integracji w dziedzinie gospodarczej.

W 2003 roku EaWG otrzymała status obserwatora przy ONZ. 25 stycznia 2006 roku podpisano protokół o przyjęciu do Wspólnoty Uzbekistanu, który jednak już w październiku 2008 roku zawiesił swój udział w pracach organów EaWG. Taszkient argumentował to wątpliwościami, co do efektywności i celowości działania takiej wspólnoty międzynarodowej. Od maja 2002 roku status obserwatora przy EaWG mają Ukraina i Mołdawia, od stycznia 2003 roku – Armenia.

EaWG jest organizacją otwartą. Teoretycznie jej członkiem może zostać dowolne państwo. Status obserwatora może być nadany państwu lub organizacji międzynarodowej na ich prośbę. Obserwator ma prawo brać udział w otwartych posiedzeniach organów EaWG, zapoznać się z treścią dokumentów i postanowień EaWG, ale nie ma głosu przy podejmowaniu decyzji i prawa podpisywania dokumentów wspólnotowych.
Głównymi organami EaWG są:

* Rada Międzypaństwowa – organ najwyższy EaWG. W jej skład wchodzą szefowie państw i rządów. Rozpatruje najważniejsze sprawy dotyczące Wspólnoty, określa strategię, kierunki i perspektywy rozwoju organizacji. Przewodnictwo w Radzie państwa obejmują w porządku alfabetycznym (zgodnie z rosyjskim alfabetem) na okres 1 roku. Decyzje Rada podejmuje na zasadzie consensusu. Decyzje podjęte przez Radę wchodzą w życie wraz ze stosownymi uchwałami parlamentów krajowych.

* Komitet Integracyjny EaWG – stale działający organ Wspólnoty, podlegający Radzie Międzypaństwowej. W jego skład wchodzą wicepremierzy państw członkowskich. Do jego zadań należy zapewnienie współpracy między wszystkimi organami wspólnoty, przygotowywanie spotkań szefów państw i rządów, a także kontrole nad realizacją podjętych decyzji. Jest także depozytariuszem umów EaWG i postanowień Rady Międzypaństwowej. Przewodnictwo w Komitecie państwa obejmują w porządku alfabetycznych (zgodnie z rosyjskim alfabetem) na okres 1 roku. Posiedzenia Komitetu odbywają się nie rzadziej niż 4 razy do roku. Decyzje podejmuje się większością 2/3 głosów. Ilość głosów odpowiada procentowo środkom, jakie państwa przeznaczają na działalność Wspólnoty (Rosja 40%).

Przy Komitecie działa także Komisja Stałych Przedstawicieli, zajmującą się bieżącą pracą EaWG pomiędzy posiedzeniami Komitetu Integracyjnego. W skład komisji wchodzą przedstawiciele państw członkowskich Wspólnoty z nominacji szefów państw.

* Zgromadzenie Międzyparlamentarne – organ odpowiedzialny za współpracę parlamentów państw członkowskich. Zajmuje się zagadnieniami dotyczącymi zbliżenia i unifikacji narodowego ustawodawstwa i nadzorem nad zgodnością umów EaWG z ustawodawstwem narodowym.

* Sąd Wspólnoty – zapewnia jednoznaczną interpretację umów i postanowień wspólnotowych w relacjach między państwami członkowskimi. Rozpatruje także sprawy gospodarcze pomiędzy państwami Wspólnoty w sporach związanych z EaWG. Siedziba znajduje się w Mińsku.

Następnym krokiem na drodze do utworzenia Unii Celnej było podpisanie przez prezydentów Federacji Rosyjskiej, Ukrainy, Republiki Białoruś i Republiki Kazachstanu 19 września 2003 roku w Jałcie porozumienia o utworzeniu nowej instytucji integracyjnej – Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej (WPG; ros.: Jedinoje ekonomiczeskoje prostranstwo). Dokument głosił, iż cztery państwa powołają strefę wolnego handlu, znosząc bariery celne oraz inne instrumenty ochrony rynku we wzajemnej wymianie handlowej oraz wprowadzając jednolite zasady w dziedzinie konkurencji. Kolejnym krokiem miało być ujednolicenie polityki celnej wobec państw trzecich oraz utworzenie unii walutowej, czym ma się zająć organ ponadnarodowy – Komisja WPG. Dalekosiężnym celem jest ustanowienie pełnej wolności przepływu ludzi, towarów, usług i kapitału. Podpisane w Jałcie porozumienie dopuszczało, aby integracja między poszczególnym uczestnikami WPG będzie mogła odbywać się w różnym tempie i na różnych poziomach.

Przedstawiciele rosyjskich władz zapowiadają, że Wspólna Przestrzeń Gospodarcza będzie instytucją inną niż dotychczasowe – utworzoną, podobnie jak przed laty przez Wspólnoty Europejskie, w sposób pragmatyczny, tzn. w oparciu o zbieżne interesy gospodarcze. Tego typu deklaracje miały na celu przełamanie nieufności państw zaproszonych do uczestnictwa w inicjatywie. Są one wprawdzie od dawna zainteresowane poszczególnymi aspektami współpracy gospodarczej z Rosją, ale obawiają się rosyjskiego ekspansjonizmu. Dotyczy to szczególnie Ukrainy, która o ile na początku przejawiała stosunkowo duże zainteresowanie WPG, z czasem zaczęła hamować proces formowania WPG, chcąc jednostronnie otrzymać maksimum politycznych i gospodarczych przywilejów.

Po dojściu do władzy prezydenta Wiktora Juszczenki, nowe władze za główny cel obrały integrację z Unią Europejską (EU) i Sojuszem Północnoatlantyckim (NATO). Już w kwietniu 2005 roku, komentując stosunki z Rosją, prezydent Juszczenko zaznaczył, iż „Ukraina popiera utworzenie strefy wolnego handlu z członkami WPG, ale nie dopuści do dewaluacji swojej fiskalnej, celnej i budżetowej suwerenności”. A na pierwszym forum integracyjnym w sprawie WPG z udziałem ministrów gospodarki państw członkowskich, minister gospodarki Ukrainy Siergiej Tieriochin oznajmił, że Ukraina będzie nalegała na renegocjację porozumień o formowaniu WP i utworzenie przez państwa członkowskie „strefy wolnego handlu bez ograniczeń i wyjątków”, to jest zniesienie wszystkich kwot i ceł. W przeciwnym razie groził wystąpieniem z WPG, co też de facto nastąpiło.

Przy braku zainteresowania udziałem Ukrainy w pracach WPG, projekt spowolnił. W czerwcu 2006 roku na Kongresie państw członków EaWG w Mińsku podjęto decyzję, iż dalsze prace po utworzeniu Unii Celnej będą odbywać się na bazie EaWG, jedynie z uwzględnieniem umów o Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej. Według niektórych polityków, WPG było tworzone jedynie po to, aby przyciągnąć Ukrainę do integracji, a bez jej udziału WPG stracił sens istnienia.

Po zmianie władz w Kijowie, nowy prezydent Wiktor Janukowycz (2010 rok) w wywiadzie dla rosyjskiego kanału „Wiesti” uznał za możliwe dołączenie Ukrainy do WPG, lecz na warunkach Światowej Organizacji Handlu (WTO), której członkiem Kijów jest od maja 2008 roku. Zaznaczył również, iż Kijów nie jest na bieżąco zaznajomiony z postępami prac integracyjnych swoich sąsiadów.

Od 2009 roku zaktywizowano również prace nad stworzeniem jedynej przestrzeni celnej obejmujące Rosję, Białoruś i Kazachstan. W krótkim okresie na poziomie państw i rządów przyjęto 40 umów międzynarodowych, które złożyły się na Unię Celną.

Choć kodeks celny tworzący unię celną Rosji, Kazachstanu i Białorusi został podpisany przez prezydentów Dmitrija Miedwiediewa, Nursułtana Nazarbajewa i Aleksandra Łukaszenkę jeszcze 27 listopada 2009 r., proces jego ratyfikacji trwał ponad pół roku i towarzyszyły mu spory między wszystkimi państwami sygnatariuszami. Było one spowodowane głównie różnicami w podejściu do wysokości opłat celnych za towary szczególnie istotne dla poszczególnych gospodarek. Różnice z Białorusią były na tyle znaczące, iż na początku 2010 roku W. Putin zagroził, że Unia zacznie działać bez udziału Mińska. Po długotrwałych negocjacjach tekst kodeksu został przyjęty 21 maja 2010 r. przez rosyjską Dumę, 10 czerwca przez parlament Kazachstanu, a 30 czerwca na tajnym posiedzeniu przez parlament białoruski. Ostatecznie od 1 lipca 2010 roku nowy kodeks celny zaczął być stosowany w relacjach między Rosją i Kazachstanem, a od 6 lipca także Białorusią.

Propozycję przyłączenia się do Unii otrzymała również Ukraina. Wiktor Janukowycz na wspólnej konferencji prasowej z Dmitrijem Miedwiediewem, w listopadzie 2010 roku nie wykluczył przyłączenia się do Unii, ostatecznie jednak Kijów ofertę odrzucił. Dołączeniem do Unii są natomiast zainteresowani Kirgistan i Tadżykistan.

Unia Celna faktycznie zaczęła funkcjonować 1 stycznia 2010 roku w momencie wprowadzenia jednej taryfy celnej. Kontrole celne na wewnętrznych granicach Unii na większość towarów zostały zniesione 1 lipca 2010 roku. 1 lipca 2011 roku służby celne zaprzestały kontroli celnej towarów na wewnętrznych granicach państw Unii Celnej.

Jak ogłosiła Federalna Służba Celna Rosji, na rosyjsko-kazachskim odcinku granicy zaprzestano wszelkiej kontroli celnej i fitosanitarnej w stosunku do towarów i środków transportu przekraczających granicę Rosji. Przez jakiś czas pozostanie jeszcze kontrola graniczna i migracyjna. Na rosyjsko-białoruskiej granicy zlikwidowano punkty przyjmowania deklaracji, które do niedawna kontrolowały tranzyt towarów państw trzecich. Dla ludności przekroczenie granicy z Rosją pozostanie niemal niezauważalne. Zlikwidowano 36 punktów celnych wzdłuż obu granic. W sumie bez pracy zostało ponad 3,5 tysiąca osób. Część z nich zostanie przeniesiona na inne granice.

Kontrole celne towarów i środków transportu wjeżdżających na teren Unii Celnej, będą prowadzone przez służby celne Rosji, Białorusi i Kazachstanu na zewnętrznych przejściach granicznych. Służby te będą wymieniać się podstawowymi danymi dotyczącymi towarów odprawianych na ich terenie.

Podstawowym celem Unii jest gwarancja swobodnego przepływu towarów sygnatariuszy. Eksperci gospodarczy z Rosyjskiej Akademii Nauk oszacowali, iż dzięki niemu i nowym inwestycjom do 2015 r. PKB wszystkich trzech państw mogą wzrosnąć o ok. 15%.

Dla Rosji unia oznacza spore ułatwienia w handlu, które zwiększą z pewnością wielkość inwestycji w państwach partnerskich. Uzyska ona jeszcze lepsze narzędzia do oddziaływania na Mińsk i Astanę. Co więcej, białoruscy i kazachscy eksporterzy jeszcze bardziej uzależnią się od rynku rosyjskiego. Moskwa natomiast może na razie zapomnieć o WTO.

Kazachstan zyska na ujednoliceniu stawek transportowych oraz ułatwieniu transportu towarów – w tym szczególnie ważnej dla niego ropy naftowej. Białoruś po wejściu w życie kodeksu celnego otrzymała większą swobodę dostaw towarów do Rosji, która jest głównym odbiorcą białoruskich towarów (około 50% całego bilansu handlowego).

Pozostaje jeszcze nierozstrzygnięta sprawa Ukrainy. Ukrainie zależy na utrzymaniu się na rynku rosyjskim i na niższych cenach gazu. Stąd dość mglista lipcowa propozycja ze strony Kijowa dotycząca współpracy w postaci „3+1”, tj. na prawach członka unii, ale bez wchodzenia w jej struktury, co gwarantowałoby między innymi niższe ceny gazu. Temat ten był poruszany podczas spotkania Dmitrija Miedwiediewa z prezydentem Ukrainy Wiktorem Janukowyczem. Choć obecnie obowiązujące ceny rynkowe gazu wywołują niezadowolenie władz Ukrainy, Kijów niezmiennie nie jest zainteresowany pełnym członkowstwem w Unii Celnej, obstając przy proponowanej przez siebie formule. Co więcej, Ukraina dąży do podpisania z Unią Europejską do końca 2011 roku umowy o strefie wolnego handlu, na co Moskwa zareagowała oświadczeniem, iż będzie zmuszona bronić swojego rynku. Może to oznaczać zwiększenie ceł na towary ukraińskie, dla których głównym rynkiem zbytu jest Rosja. Moskwa niedawno wprowadziła wyższe cła antydumpingowe na ukraińską stal i wyroby metalowe, a oprócz tego Unia Celna także zwiększyła cła na ukraiński cukier, kaszę gryczaną, ziemniaki. W kolejce czekają ser i mleko.

Czy Kijów się podda? Zobaczymy.

Tekst został opublikowany w „Biuletynie Wschodnim”, NR 5/2011, portalu PolitykaWschodnia.pl

Czytany 8140 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04