piątek, 13 listopad 2015 07:48

Jakub Gajda: Wojna z Kalifatem II: Państwo Islamskie wobec dziedzictwa kulturowego Bliskiego Wschodu

Oceń ten artykuł
(4 głosów)

Jakub Gajda

Na terenach Iraku i Syrii, w imię radykalnie interpretowanych zasad koranicznych, Państwo Islamskie konsekwentnie i z pełną premedytacją dokonuje zniszczenia kolejnych obiektów bezcennych dla światowego dziedzictwa. Protesty ze strony ONZ nie są brane pod uwagę przez Państwo Islamskie, które postanowiło oczyścić zajęte przez siebie ziemie z przedislamskich pozostałości, a także z niezgodnych z Koranem naleciałości z czasów późniejszych.

„Gdziekolwiek przejmujemy kontrolę nad kawałkiem ziemi,
usuwamy symbole politeizmu i zaczynamy szerzyć [prawdziwy] monoteizm”
wypowiedź anonimowego bojownika Państwa Islamskiego
z propagandowego filmu Państwa Islamskiego [1].

Państwo Islamskie (IS) wypowiedziało otwartą wojnę kulturom i religiom. Według salafickiej interpretacji Koranu, którą kierują się bojownicy samozwańczego kalifa Ibrahima, islam nie tylko zabrania kultu bożków i nakazuje wyznawcom stronić od kreacji podobizn bożego stworzenia (tzw. anikonizm [2]), ale również obliguje wiernych do likwidowania wszelkich obiektów związanych z kultami politeistycznymi. W tej kwestii wyznawcy IS za wzór biorą postępowanie proroka Mahometa w Medynie, który w VII wieku usunął z otoczenia świątyni Al-Kaba wszystkie ślady dawnych pogańskich kultów politeistycznych. Zacięci „naśladowcy proroka” w Iraku i Syrii postanowili działać zdecydowanie bardziej skrupulatnie od Mahometa i pozbyć się bezcennych zabytków – antycznych rzeźb i reliefów – nie tylko z jednej świątyni, lecz z całego utworzonego przez siebie quasi-państwa.

Tym samym świadectwa wielowiekowej kultury i różnych kultów religijnych zostały skazane na destrukcję poprzez skucie ich młotami pneumatycznymi, rozjeżdżenie buldożerami lub wysadzenie w powietrze. Należy nadmienić, iż wiele spośród zniszczonych przez IS zabytków bez uszczerbku trwało w nienaruszonym stanie przez piętnaście wieków od czasów pierwszych podbojów islamskich, przetrwawszy w wielu przypadkach nawet niszczycielskie najazdy mongolskie. Co istotne, obok obiektów związanych z kultami starożytnymi, judaizmem i chrześcijaństwem, na celowniku bojowników Państwa Islamskiego znalazły się także miejsca i symbole związane z kultem muzułmańskim. Poczynania IS można zatem określić nie tylko mianem wojny z różnorodnością kulturową i religijną regionu, lecz również mianem wojny prowadzonej wewnątrz samego islamu. Jak na każdym kroku podkreślają m.in. media irańskie, zwolennicy Państwa Islamskiego są „takfirystami” [3], czyli muzułmanami sunnickimi, którzy posądzają innych wyznawców islamu o odstępstwo od wiary. Zniszczenie licznych meczetów oraz innych miejsc kultu dowodzi, że Państwo Islamskie z ogromną pogardą traktuje swoich „bliskich wrogów”, jak określa muzułmanów obrządku szyickiego oraz sunnitów praktykujących sufizm – mistyczny prąd w islamie.

Za innych wrogów na terenie Lewantu IS uznaje przede wszystkim stosunkowo licznych w Syrii chrześcijan. Na włączonych do kalifatu ziemiach dzisiejszej Syrii oraz Iraku znajdowały się w starożytności ośrodki, w których pojawiły się pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Do niedawna liczebność chrześcijan, szczególnie w Syrii, stanowiła jeden z wyższych odsetków na Bliskim Wschodzie (ok. 10 proc.). Liczba chrześcijan mieszkających w tym kraju drastycznie spada jednak wraz z trwaniem konfliktu i kolejnymi falami prześladowań. Taka rzeczywistość prowadzi też do wzrostu liczby uchodźców syryjskich, pośród których jest wielu chrześcijan oraz Jazydów. Azylu szukają oni głównie w Unii Europejskiej, a liczebnością przewyższyli już Afgańczyków.

Determinacja IS w kierunku likwidacji wspólnot chrześcijańskich na terenie kalifatu objawia się również tym, że konsekwentnie niszczone są świątynie i wraz z nimi wszelkie symbole wiary chrześcijańskiej. W połowie czerwca 2014 roku Państwo Islamskie nakazało zrównanie z ziemią wszystkich kościołów w Mosulu [4]. Wkrótce po tym wysadzony w powietrze został kościół p.w. Marii Dziewicy, który był uznawany za jeden z symboli trwania chrześcijaństwa w regionie Bliskiego Wschodu. Jak donosiły media, w marcu 2015 roku wszystkie spośród 45 placówek chrześcijańskich w Mosulu znajdowało się pod okupacją bojowników Państwa Islamskiego, bądź też zostały już zrównane z ziemią [5]. Zniszczone zostały także liczne świątynie ormiańskie (m.in. w syryjskim Deir ez-Zor), chaldejskie i asyryjskie (m.in. słynny „Zielony Kościół” z VII wieku w Tikricie). W sierpniu bieżącego roku IS zniszczyło też katolicki Klasztor św. Eliana w prowincji Homs w Syrii, a przebywający w nim chrześcijanie zostali uprowadzeni. Większość budowli przetrwała, jednak krzyże znajdujące się na kościelnych wieżach zostały zniszczone i zastąpione czarnymi flagami – symbolizującymi IS (patrz fot. poniżej).

Jeden z kościołów w Mosulu przed zdobyciem miasta przez IS (z lewej) i po

Obiektami ataków w kampanii przeciwko „niezgodnemu z islamem”, obok chrześcijańskich kościołów i miejsc kultu związanych z jazydyzmem, są również meczety i mauzolea, najczęściej szyickie – imamickie i alawickie. Państwo Islamskie posądza szyitów o odstąpienie od nauk Koranu i wprowadzanie do islamu kultu bożków oraz świętych. Z tego też powodu listę zniszczonych przez IS meczetów zdominowały szyickie hosejnije [6], w których wierni upamiętniają męczeńską śmierć imama Hussejna w bitwie pod Karbalą w 680 roku. Zniszczone meczety szyickie znajdowały się m.in. w Mosulu (m.in. Al-Qubba Hossejnia) [7] oraz w Tal Affar (Dżawad Hossejnia i Saad bin Aqeel Hossejnia). Ponadto zrównane z ziemią zostały świątynie szyickie w okolicach Kirkuku [8] oraz w irackiej prowincji Dijala [9].

Kolejnym poważnym wypaczeniem islamu jest także, według IS, prąd mistyczny zwany sufizmem, w którym występuje kult świątobliwych mężów. Priorytetem do likwidacji stały się zatem groby sufich oraz otaczanych kultem proroków. Według IS nie należy oddawać im czci, jest to bowiem wprost bałwochwalstwo. Najwięcej „rozgłosu” w tej materii Państwo Islamskie zyskało w lipcu 2014 roku, gdy w Niniwie runął średniowieczny meczet z grobem proroka Jonasza – proroka wszystkich religii monoteistycznych, wywodzących się z judaizmu. Wcześniej na tym miejscu stał kościół asyryjski, który w średniowieczu (po podboju muzułmańskim) został przemianowany na meczet. Można uznać zresztą ten przypadek za atak także na religię chrześcijańską, w celu wyplenienia jej ostatecznie z ziem, które wchodzą dziś w skład kalifatu. Według interpretacji IS, Jonasz – który przebywał w brzuchu wieloryba – ma być bowiem symbolem zmartwychwstania samego Chrystusa. Islam uznaje Jezusa za jednego z proroków, lecz stanowczo odrzuca jednak jego boskość, męczeńską śmierć na krzyżu oraz zmartwychwstanie. Mauzoleum w Niniwie było przez kilkanaście ostatnich wieków obiektem kultu muzułmanów, a Jonasz również wpisuje się w poczet proroków islamu – stąd pojawiają się poważne kontrowersje co do działania IS w świetle nauk religii muzułmańskiej.

W tym samym okresie zniszczony został także meczet ulokowany w miejscu jednego z domniemanych grobów proroka Daniela w Mosulu, które w swej historycznej przeszłości było najpierw żydowską synagogą, a następnie kościołem chrześcijańskim.

Spośród bezcennych zabytków Iraku, które wpadły w ręce bojowników Państwa Islamskiego, wymienić należy m. in. ruiny Hatry z III wieku p.n.e., ważnego ośrodka handlowego na południowej odnodze dawnego Jedwabnego Szlaku. W lutym 2015 roku zabytki architektury grecko-rzymskiej, dzięki którym Hatra w 1985 roku znalazła się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, zostały całkowicie zniszczone przez dżihadystów. Niełaskawy los spotkał również muzeum w Niniwie – niegdyś największym mieście starożytnego świata. Splądrowane zostało ponadto muzeum w samym Mosulu, a biblioteka uniwersytecka zawierająca wiele bezcennych manuskryptów autorstwa arabskich uczonych (choć duża ich część również została wcześniej skradziona) spłonęła w grudniu 2014 roku. Obiekty w drugim pod względem wielkości muzeum w Iraku – głównie posągi z Niniwy oraz Hatry – zostały zlikwidowane za pomocą młotów pneumatycznych.

Nieznana bliżej pozostaje skala zniszczeń obiektów z 3200 roku p.n.e. w Nimrud – pierwszej stolicy państwa asyryjskiego. Brakuje również wieści o losach zabytków w innych miejscach, takich jak np. Chorsabad – kolejna ze stolic Asyryjczyków, która została wzniesiona przez króla Sargona II. Z kolei na terenach zajętych przez IS w Syrii zniszczone zostały ruiny starożytnego miasta Dura Europos nad brzegiem Eufratu, gdzie istniał najstarszy znany kościół chrześcijański i równie zabytkowa synagoga, a także świątynie z czasów Imperium Rzymskiego. Splądrowane zostały również starożytne miasta Mari z epoki brązu oraz rzymska Apamea. Od maja 2015 roku najbardziej przejmujące obrazy i doniesienia dochodzą jednak ze znajdującej się na liście światowego dziedzictwa Palmyry, którą Państwo Islamskie zajęło w maju bieżącego roku. W sierpniu 2015 roku bojownicy wysadzili znajdującą się tam świątynię Baalszamina, niszcząc równocześnie wiele innych zabytków. Symboliczny wymiar w tym kontekście miała także dokonana 18 sierpnia br. egzekucja na syryjskim archeologu Chaledzie Asaadzie. Barbarzyńcy ścięli go, a następnie powiesili ciało na rzymskiej kolumnie na ruinach Palmyry. Ch. Asaad był nestorem syryjskiej archeologii, brał udział w ukrywaniu najbardziej wartościowych eksponatów muzeum, gdy groźba zagłady z rąk IS stała się realna. Archeolog prawdopodobnie nie chciał udzielić bojownikom informacji o miejscu ukrycia drogocennych artefaktów. W Palmyrze islamiści zniszczyli również między innymi 3,5 metrowego kamiennego lwa ze świątyni bogini Allat, którego w 1977 roku odkryli polscy archeolodzy [10].

Lista doniesień o zniszczeniu dziedzictwa cywilizacyjnego w Iraku i Syrii staje się niezwykle długa [11]. Choć wiele aktów destrukcji zostało udokumentowanych na filmie i udostępnionych w Internecie, faktyczna skala zniszczeń pozostaje niewiadomą ze względu na brak dostępu do wielu miejsc. Można przypuszczać, że większość znajdujących się w Iraku i Syrii zabytkowych obiektów, które znajdują się od dłuższego czasu w rękach IS, a o których zagładzie nie poinformowano, została zwyczajnie splądrowana i sprzedana na czarnym rynku. Według wielu źródeł, Państwo Islamskie zarabia krocie na handlu eksponatami muzealnymi i antykami; być może jest to nawet 200 mln USD rocznie [12]. W sierpniu 2015 roku, po opublikowaniu w internecie filmu dokumentującego zniszczenie świątyni Baalszamina w Palmyrze, głos zabrał szef ONZ Ban Ki Moon, który określił ten akt mianem zbrodni wojennej i wezwał państwa świata do jedności i szybkiego położenia kresu aktywności terrorystycznej [13].

Tymczasem jednak to, czego dopuszcza się Państwo Islamskie, to wojna z różnorodnością kulturową w pełnym tych słów znaczeniu. IS konsekwentnie dąży do zniszczenia zarówno różnorodności duchowej, jak i materialnej regionu Bliskiego Wschodu. Bez wątpienia samozwańczy kalifat jest obecnie niekwestionowanym liderem w niszczeniu dziedzictwa cywilizacyjnego.

Artykuł ukazał się w nr 25/2015 "Policy Paper" Fundacji Aleksandra Kwaśniewskiego Amicus Europaealt

Fot.: www.theaustralian.com.au

____________________________________
1. ISIS Destroys Ruins of Ancient Assyrian City of Nimrud, Iraq – Clip Transcript, Middle East Research Institute, http://www.memritv.org/clip_transcript/en/4865.htm [dostęp: 27 sierpnia 2015].
2. Anikonizm – celowe pomijanie przedstawień figuratywnych w sztuce.
3. Od arab. Takfiri (تكفيری ).
4. ISIS Instructs to Destroy Churches in Mosul, Iraqi News, 16.06.2014, http://www.iraqinews.com/iraq-war/isil-instructs-to-destroy-churches-in-mosul/ [dostęp: 27 sierpnia 2015].
5. ISIS Attack on Christianity Continues In Mosul…, The Independent, 17.03.2015, http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/isis-attack-on-christianity-continues-in-mosul-fighters- destroy-all-religious-symbols-in-church-and-replace-crosses-with-islamic-state-flag-10112706.html [dostęp: 27 sierpnia 2015].
6. Meczet wzniesiony ku czci męczeństwa imama Husejna.
7. ISIL Destroys Mosul Mosques, Iraqi News, 06.07.2014, http://www.iraqinews.com/features/urgent-isil-destroys-mosul-mosques-pillages-contents/ [dostęp: 27 sierpnia 2015].
8. ISIL Loots Destroys Shia Mosques near Kirkuk, 17.07.2014, http://www.iraqinews.com/features/urgent-isil-loots-destroys-shia-mosques-near-kirkuk/ [dostęp: 27 sierpnia 2015]
9. ISIL Blow up Mosque In Muqdadiya, Iraqi News, 15.07.2014, http://www.iraqinews.com/iraq-war/isil-blow-up-mosque-in-muqdadiya/ [dostęp: 27 sierpnia 2015].
10. Starożytny posąg odkryty przez polskich archeologów został zniszczony, Nauka w Polsce, PAP, 09.07.2015, http://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,405724,starozytny-posag-odkryty-w-syrii-przez-polskich-archeologow-zostal-zniszczony.html [dostęp: 27 sierpnia 2015].
11. ASOR Cultural Heritage Initiatives (CHI): Planning for Safeguarding Heritage Sites in Syria and Iraq, 07.07.2015, http://www.asor-syrianheritage.org/wp-content/uploads/2015/08/ASOR_CHI_Weekly_Report_47%E2%80%9348r.pdf [dostęp: 27 sierpnia 2015].
12. How ISIS Makes Money?, CNN, 19.02.2015, http://edition.cnn.com/2015/02/19/world/how-isis-makes-money/ [dostęp: 27 sierpnia 2015].
13. UN chief slums destruction of Syria temple by Daesh, Press Tv, 25.08.2015, http://www.presstv.ir/Detail/2015/08/25/426210/Barbaric-ruin-ancient-temple-shocks-UN-chief-Ban-kiMoon [dostęp: 27 sierpnia 2015].

Czytany 5154 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 12 listopad 2015 15:21