środa, 20 luty 2013 08:03

Jacek Drozd: Za Boga, Ojczyznę i Cara - Kozacy w Rosji

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

cossacks  Jacek Drozd

Na samym początku rosyjskiej transformacji, w tzw. „erze jelcynowskiej”, proces odradzania się Kozaczyzny miał charakter chaotyczny, nieomal niczym nie skrępowany, przybierał więc różne, czasami bardzo dziwaczne formy. Później jednak na Kozaków przychylnym okiem spojrzał Kreml. Czy grupa ta stanie się kolejną formą dystrybucji władzy w wieloetniczej Federacji Rosyjskiej? 

Pod koniec ubiegłego roku w polskich serwisach informacyjnych pojawiły się wiadomości o kozakach patrolujących ulice rosyjskich miast [1]. Te nieco egzotyczne dla polskiego odbiorcy ciekawostki z kraju naszego wschodniego sąsiada, przeszłyby zapewne bez echa, gdyby nie to, że powiązano je natychmiast z antymuzułmańskimi wypowiedziami gubernatora Kraju Krasnodarskiego Aleksandra Tkaczowa, który stwierdził bez ogródek, że „celem kozackiej służby jest ochrona słowiańskich regionów przed masową migracją mieszkańców Kaukazu, o obcej kulturze i wierze”. Temu człowiekowi, dysponującemu nietuzinkowym, „kozackim” charakterem (oraz klubem piłkarskim FC Kubań Krasnodar) należy się osobny tekst. Najpierw jednak warto dokładniej przyjrzeć się samemu zjawisku odradzania się Kozaczyzny we współczesnej Rosji. Aby jeszcze lepiej uzmysłowić sobie, jaki ma ono charakter i pod czyim patronatem następuje ten proces, omówienie i analizę tego zjawiska trzeba zacząć od „samej góry”, czyli od aktów prawnych, stworzonych przez rosyjskie władze, określających podstawowe zasady w ramach których powinna ona funkcjonować.

Kozacy, przynajmniej od XIX wieku (we wcześniejszych okresach z ich lojalnością – pisząc delikatnie – bywało różnie), stanowili podporę władzy carskiej, będąc jej wiernymi pretorianami. Zorganizowani w jedenaście tzw. wojsk kozackich, strzegli rubieży Imperium Rosyjskiego na Kaukazie, Azji Środkowej i Dalekim Wschodzie. Jednostki kozackie brały udział w walkach toczących się na frontach I wojny światowej oraz podjęły działania zbrojne przeciwko bolszewikom. Złą sławę przyniosła Kozakom ich kolaboracja w czasie II wojny światowej z hitlerowską III Rzeszą. Po 1945 r. społeczność kozacka w ZSRR została przetrzebiona, poddana stosownej kontroli oraz ograniczona w swoich prawach. Niektórych zaś czekała fizyczna eksterminacja. Po rozpadzie ZSRR w 1991 r., zaczęło się powolne odradzanie tradycji kozackiej, zarówno na obszarze niektórych, byłych już republik radzieckich, a teraz suwerennych państw (np. na Ukrainie, czy też w Kazachstanie) oraz w samej Rosji.

Na samym początku rosyjskiej transformacji, w tzw. „erze jelcynowskiej”, proces odradzania się Kozaczyzny miał charakter chaotyczny, nieomal niczym nie skrępowany, przybierał więc różne, czasami bardzo dziwaczne formy. Oprócz tradycyjnych, zakorzenionych w historii i posiadających odpowiednią legitymizację grup, formacji i organizacji kozackich, zaczęły mnożyć się, jak grzyby po deszczu, pseudo-kozackie stowarzyszenia i instytucje społeczne, polityczne czy też quasi-wojskowe, z „samozwańczymi” atamanami na czele, roszczącymi sobie prawo do korzystania z cząstki dziedzictwa chwalebnej historii rosyjskiego kozactwa. Taki stan „pierwotnego chaosu”, z którego wyłonić ma się dopiero uporządkowany świat Kozaków [2] i kozaków [3], de facto jeszcze się nie zakończył, a pierwsze próby administracyjnego zorganizowania oraz „zagospodarowania” tego ruch przez władze w Moskwie, podjęto podczas kadencji prezydenta Dmitrija Miedwiediewa, który m.in. 12 stycznia 2009 r. wydał rozporządzenie prezydenta Federacji Rosyjskiej o powołaniu Prezydenckiej Rady ds. Kozaków [4]. W założeniu ma ona jako organ doradczy i konsultacyjny pomagać prezydentowi Rosji „realizować państwową politykę w odniesieniu do rosyjskiego kozactwa” [5]. Od tego momentu można mówić o pewnym zinstytucjonalizowaniu sprawy kozackiej, czego kolejnym przykładem może być utworzenie, podczas obradującego w Moskwie kongresu społeczności kozackich i organizacji pozarządowych, Kozackiej Partii Federacji Rosyjskiej (KaPRF). Jej przewodniczącym został wicegubernator rostowski Siergiej Bondariew.

Zresztą władze moskiewskie nie mogły wypuścić z rąk tak łakomego kąska jakim są lojalni wobec niej atamani poszczególnych wojsk oraz całe społeczności w nich zorganizowane, jak na przykład ataman Dońskiego Wojska Kozackiego Wiktor Wodołackij oraz dowodzone przez niego Wojsko Dońskie. Pojawił się więc oficjalny patronat ze strony władz, aktualnie już samego prezydenta Władimira Putina, i jak zaznacza Robert Cheda „Władze deklarują konkretne koncesje. Od liczących dziesiątki tysięcy hektarów darowizn z państwowego funduszu ziemi, przez zezwolenia na usługi ochronne i konwojowe, po zgodę na utworzenie kozackiej partii” [6].

Dodać przy tym wszystkim trzeba, że społeczność Kozaków w dzisiejszej Rosji nie jest jednolita w swych postawach i poglądach, występują oczywiście wśród niej grupy opozycyjnie nastawione do władzy, niektóre z nich głoszą dość radykalne hasła, postulaty i programy, jednakże znaczna ich część chce współpracować z Kremlem czy to z pobudek patriotycznych (głębokie przywiązanie Kozaków do prawosławia i nacjonalizmu), czy też widząc w takiej współpracy bezpośrednie korzyści dla siebie. Mamy więc zatem sytuację, w której pojawił się patron w postaci prezydenta i podlegającej mu administracji kremlowskiej oraz administracji lokalnej (casus ww. gubernatora Aleksandra Tkaczowa), a także w pewnym stopniu Cerkwi Prawosławnej (Komitet Synodalny ds. współpracy z Kozakami [7]), mamy także klientów w postaci lojalnych Kozaków, mogących stać się kolejnym filarem obecnej władzy. Aby domknąć omawiany proces „upaństwowienia” Kozaczyzny, potrzebna jest jeszcze tylko w miarę konkretna wizja oraz strategia działania tejże w służbie państwa, najlepiej rozłożona na długie lata. I właśnie taka strategia dotycząca rozwoju Kozaczyzny w Rosji niedawno – bo w połowie 2012 r. – się pojawiła.

Dokument zatwierdzony przez prezydenta Federacji Rosyjskiej Władimira Putina nosi nazwę „Strategia rozwoju polityki państwowej Federacji Rosyjskiej w odniesieniu do rosyjskiego kozactwa do 2020 roku” [8]. Dokument ów składa się czterech zasadniczych części, zawierających łącznie dziewiętnaście punktów. W części pierwszej zatytułowanej „Sytuacja ogólna”, podkreślono, że proces odrodzenia kozackiego, trwający od początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, stanowi ważną część dziedzictwa wspólnoty obywatelskiej zamieszkującej Rosję, a rosyjskie kozactwo kontynuując chwalebne tradycje historyczne, pełni służbę na sławę Rosji. Członkowie wspólnot kozackich biorą na siebie szczególną odpowiedzialność wychowując młode pokolenie, i pełnią tę służbę z dostojeństwem. Temu celowi podporządkowane są kozackie korpusy kadeckie. Stwierdzono również, że rosyjskie kozactwo miało w historii wielonarodowy charakter, dlatego też z racji tych tradycji jest ono ważnym punktem zapewnienia stabilności wielonarodowościowej Federacji Rosyjskiej, konsolidacji rosyjskiej wspólnoty różnych narodów w jej służbie, celem ich pracy na rzecz państwa oraz rozwoju narodowych i kulturalnych aspiracji tych narodów. Wspomniano, że zgodnie z ustawą z 5 grudnia 2005 r. „O służbie państwowej rosyjskich kozaków”, została ustanowiona podstawa prawna dla udziału członków wspólnot kozackich pozostających w służbie państwowej. Przypomniano, że w 2008 r., decyzją prezydenta zatwierdzono koncepcję polityki państwowej Federacji Rosyjskiej w odniesieniu do kozactwa rosyjskiego, a odpowiednimi ukazami prezydenta Federacji Rosyjskiej ustanowiono porządek o pełnieniu przez członków wspólnot kozackich służby państwowej, ustanowiono również porządek dotyczący odznaczeń, mundurów, flag i herbów poszczególnych wojsk kozackich, a także specjalnego sztandaru prezydenta Federacji Rosyjskiej przeznaczonego dla kozackiego korpusu kadetów. Niniejsza strategia, wg autorów tego dokumentu jest systematycznym rozwinięciem „strategicznych priorytetów, celów i zadań w średniookresowej perspektywie w odniesieniu do rosyjskiego kozactwa i bazuje na fundamentalnych zasadach określonych w koncepcji z 2008 roku, średniookresowej koncepcji rozwoju ekonomiczno-społecznego Federacji Rosyjskiej do 2020 roku, koncepcji służby wojskowej obywateli Federacji Rosyjskiej w okresie do 2020 roku i innych zasadniczych dokumentach opisujących relacje federalnych organów władzy państwowej, organów władzy państwowej autonomicznych podmiotów i republik wchodzących w skład Federacji Rosyjskiej, innych organów państwowych i organów samorządu miejskiego z rosyjskim kozactwem w celach wytworzenia efektywnego społeczno-państwowego partnerstwa”.

Druga część omawianego dokumentu pod, nazwą „Cele i zadania niniejszej Strategii”, określa jako główny cel rozwój i konsolidację rosyjskiego kozactwa. Cel ten ma zostać osiągnięty przez realizację następujących, ogólnych zadań:

a.) udoskonalenie mechanizmów i stworzenie ekonomicznych warunków dla włączenia członków kozackich wspólnot w służbę państwową;

b.) rozwój podstaw duchowych, tradycyjnego trybu życia oraz unikalnych form kultury rosyjskiego kozactwa;

c.) wzrost roli rosyjskiego kozactwa w wychowaniu młodzieży w duchu patriotyzmu i miłości do Ojczyzny, a także gotowości służby dla niej, w czym ważną rolę winny odegrać kozackie korpusy kadetów;

d.) ustanowienie, rozwój i intensyfikację kontaktów rosyjskiego kozactwa z analogicznymi organizacjami kozackimi z państw-członków Wspólnoty Niepodległych Państw.

Część trzecia pt. „Założenia kierunków realizacji niniejszej Strategii” została przez twórców dokumentu najbardziej rozbudowana. Znajdujemy w niej skonkretyzowanie ogólnych zadań wymienionych w części drugiej oraz zasad, według których federalne organy władzy państwowej, organy władzy państwowej autonomicznych podmiotów i republik wchodzących w skład Federacji Rosyjskiej, inne urzędy państwowe i samorządu terytorialnego oraz miejskiego na terenie Federacji Rosyjskiej mają realizować politykę względem organizacji kozackich. Założono, że realizacja tejże polityki odbywać ma się przez:

a.) doskonalenie organizacji służby państwowej rosyjskiego kozactwa;

b.) doskonalenie systemów kontaktów/relacji z rosyjskim kozactwem;

c.) poparcie ekonomicznego rozwoju kozactwa rosyjskiego;

d.) ochronę i rozwój kozackiej kultury, a także przez przygotowanie pracy z kozacką młodzieżą, jej patriotyczno-wojskowe wychowanie, fizyczne oraz duchowo-religijne przygotowanie;

e.) wsparcie międzynarodowej działalności rosyjskiego kozactwa;

f.) zabezpieczenie „heraldycznej” działalności rosyjskiego kozactwa (??? – J. D.).

Punkt dziewiąty omawianej części dokumentu stanowi clou założeń strategii dotyczącej rosyjskich kozaków. Dowiadujemy się z niego, że nastąpić ma m.in.:

a.) włączenie kozactwa w system bezpieczeństwa i obronności Federacji Rosyjskiej poprzez bezpośrednią służbę w Siłach Zbrojnych FR, służbę w formacjach wojskowych wchodzących w skład ministerstw, i rezerwy Sił Zbrojnych FR;

b.) włączenie kozactwa rosyjskiego w system bezpieczeństwa publicznego, ochrony przed zagrożeniami ekologicznymi i pożarowymi oraz „sytuacjami nadzwyczajnymi”;

c.) włączenie kozactwa w system ochrony granicy państwowej. Efektywnym narzędziem pomocnym w zabezpieczeniu realizacji tych zadań ma być m.in. stworzenie centralnej bazy danych organizacji kozackich na terenie FR, tak by mogły one zostać później skutecznie włączone w służbę państwową i samorządową oraz podlegać kontroli władz. Ponadto, ustawodawca zaznaczył również w tej części szczegółowe sposoby na wymienione wyżej doskonalenie systemu współpracy poszczególnych organów władzy z organizacjami kozackimi, wsparcie ekonomicznego rozwoju kozackich wspólnot, wsparcie pracy z młodzieżą kozacką, jej patriotyczno-wojskowe wychowanie, fizyczne oraz duchowo-religijne przygotowanie przez wspólnoty kozackie, wsparcie działalności międzynarodowej organizacji rosyjskiego kozactwa oraz „heraldyczną” ochronę jego dziedzictwa [9].

Czwarta część dokumentu nosi nazwę „Mechanizmy realizacji niniejszej Strategii”. Stwierdza ona, że działania podejmowane przez wszystkie wymienione w niej podmioty mają na celu maksymalne wykorzystanie potencjału organizacji i wspólnot kozackich w „harmonizacji międzyetnicznego, międzyreligijnego i międzykonfesyjnego dialogu”. Zaznaczono bardzo charakterystyczną rzecz, że przygotowanie przez władze każdego szczebla wszelkich planów dotyczących organizacji i wspólnot kozackich, powinno odbywać się w porozumieniu z instytucjami religijnymi działającymi na ich terenie. Na koniec wspomniano, że realizacja niniejszej „Strategii” ma również na celu „zagospodarowanie przygranicznych i innych zamieszkałych w niewielkim stopniu lub niezamieszkałych terytoriów Federacji Rosyjskiej”. Czyli jednym zdaniem, nic nowego i powrót do klasyki.

Prezentowany w niniejszym tekście dokument zawiera pewne pomysły na nadanie pożądanego przez Kreml kierunku rozwoju żywiołowo rozwijającej się społeczności kozackiej w Rosji. Jako, że jest pierwszą próbą tego typu, charakteryzuje się on dużym stopniem ogólności. Wpisuje się jednak, mimo wszystkich swych niedociągnięć, w całościowe plany Kremla dotyczące zapewnienia zewnętrznego i wewnętrznego bezpieczeństwa państwu rosyjskiemu. Szczególnie ten drugi aspekt może okazać się bardzo ważny, jeśli tylko tendencje opozycyjne względem władzy Władimira Putina utrzymają się w społeczeństwie rosyjskim, a on sam zechce zaostrzyć kurs. Być może wtedy będzie on zmuszony ponownie wykorzystać „kozackie nahajki” do tłumienia rozruchów i manifestacji, jak to już nie raz w historii Rosji bywało. Tak jak wszystkie strategie rozpisywane przez polityków na długie lata, zapewne wkrótce i ta doczeka się stosownych uzupełnień lub głębszej, czy też nawet całkowitej modyfikacji. Jednakże nie będzie to już praca „w ciemno”, gdyż pierwsze kroki ku wielkiemu odrodzeniu Kozaczyzny w Rosji zostały poczynione. Wszystkie czynniki sprzyjają takiemu renesansowi – istnieje wola polityczna, by wykorzystać w jakiś sposób Kozaków i ich potencjał, jest poparcie władz dla ich działalności. Jest patronat Cerkwi Prawosławnej, są pieniądze, które można i trzeba wykorzystać, jest również pewne przyzwolenie społeczne na status i rolę Kozaczyzny we współczesnej Rosji. Są wreszcie lojalni atamani i ich wojska. Być może już całkiem niedługo usłyszymy znów w pełnej krasie dumne okrzyki – Слава Богу что мы казаки!

_____________________________________
1. http://www.wprost.pl/ar/385161/Rosja-zbroi-swoich-Kozakow/; http://wiadomosci.onet.pl/swiat/rosja-kozacy-patroluja-moskiewskie-ulice,1,5316509,wiadomosc.html
2. Rozumianych jako grupa narodowościowa.
3. Rozumianych jako formacja militarna o charakterze policyjno-wojskowym.
4. http://state.kremlin.ru/council/16/statute;http://state.kremlin.ru/council/16/news/2820; http://state.kremlin.ru/council/16/news/16113
5. http://state.kremlin.ru/council/16/news/2820
6. http://konflikty.wp.pl/kat,132916,title,Czas-atamanow-czyli-renesans-Kozaczyzny-w-Rosji,wid,15170048,wiadomosc.html?ticaid=1100db
7. http://www.skvk.org
8. Стратегия развития государственной политики Российской Федерации в отношении российского казачества до 2020 года. Za: http://state.kremlin.ru/council/16/news/16682. Korzystano – 12.02.2013.
9. Patrz: szczegółowe podpunkty w punktach od 11 do 16 „Strategii”.

Czytany 6102 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04