środa, 15 sierpień 2012 08:51

Gracjan Cimek: Pussy Riot, czyli kultura jako narzędzie geopolityki

Oceń ten artykuł
(1 głos)

pussy_riot  dr Gracjan Cimek

Casus Pussy Riot ukazuje, że w epoce sieciowej, masowego przepływu informacji i otwartych granic, manipulacja symbolami kultury, kodami świadomości w postaci idei-kluczy jest istotnym narzędziem walki o realizację celów geopolitycznych. W działalności politycznej metody służą zawsze celom. Pussy Riot posiadają własne cele ideologiczne.

Idea zderzenia cywilizacji, która wyrażała obawę zwolenników globalnej westernizacji przed buntem zbyt opornych, przekształca się dla nich w zmorę konieczności wchodzenia w dialog cywilizacji i słuchania pojawiających się projektów alternatywnych. Wśród innych, taką stroną dialogującą może stać się Rosja jako centrum odrębnej cywilizacji, dla której ważnym elementem tożsamościowym jest prawosławie rosyjskie [1].

Chociaż odrodzenie Cerkwi następowało od upadku Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich to jej waga polityczna rośnie dopiero po odejściu od jelcynowskiej smuty. Cerkiew Prawosławna grała co prawda wtedy rolę mediatora w polityce, ale faktycznie popierała tych, którzy przeciwstawiali się okcydentalizmowi epoki Jelcyna. Obecnie Rosyjska Cerkiew Prawosławna (RCP) aktywnie uczestniczy w kształtowaniu wewnętrznej i zewnętrznej polityki Federacji Rosyjskiej. Przykładem tego powiązania jest funkcjonujący od 1993 roku Światowy Rosyjski Sobór Narodowy (ŚRSN). Według statutu, głową jest Patriarcha Moskwy i Wszechrusi. Pod jego błogosławieństwem i przewodnictwem odbywają się spotkania. Od momentu powstania ŚRSN do 5 grudnia 2008 r. był nim Aleksy II. Po jego śmierci, od 1 lutego 2009 został nim Cyryl. W Prezydium i Radzie zasiadają rosyjscy politycy i osoby publiczne, przedstawiciele świata nauki, świata kultury i edukacji, dowódcy wojskowi, obywatele Rosji i Rosjanie mieszkający za granicą. Światowy Rosyjski Sobór Narodowy 21 lipca 2005 r. uzyskał specjalny status doradczy przy Organizacji Narodów Zjednoczonych [2].

Znaczenie ŚRSN wzrosła wraz z początkiem prezydentury Władimira Putina [3], który po objęciu tej funkcji był gościem kongresu. Według niego Patriarchat Moskiewski powinien pełnić szereg funkcji zgodnych z interesem państwa rosyjskiego; funkcję socjalną, wychowawczo-edukacyjną, prowadzenia konstruktywnego dialogu z pozostałymi religiami tradycyjnymi oraz podtrzymywania więzi diaspory rosyjskiej z ojczyzną [4]. Aktywne uczestnictwo ministrów odwołujących się do cywilizacji prawosławnej, zwłaszcza spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa i Siergieja Iwanowa oraz ministra obrony Igora Iwanowa na wielu spotkaniach ŚRSN, wskazuje na rosnącą symfonię władzy państwa i rosyjskiej cerkwi [5]. Władimir Putin odegrał także zasadniczą rolę w dialogu RCP z Watykanem oraz procesie przywrócenia jedności kanonicznej między RCP i RCP poza Granicami w dniu 17 maja 2007 roku. Następca Jelcyna stwierdził, że odrodzenie jedności Cerkwi jest podstawą jedności całego „ruskiego miru” (świata rosyjskiej kultury), które pozwala na umocnienie zgody pomiędzy religiami i obywatelami [6]. Również Dmitrij Miedwiediew w czasie prezydentury (2008-2012) podkreślił, że prawosławie jest jądrem kultury rosyjskiej, która kształtowała się na bazie syntezy elementów Wschodu i Zachodu (chrześcijaństwa i islamu), co pozwala pełnić Rosji czołową rolę na rzecz dialogu cywilizacji [7].

Po upadku ZSRR, Rosja świeciła światłem odbitym od zachodnich centrów globalizacji. Jednym z odblasków był również zwrot ku religii. W cywilizacji zachodniej przejawiał się on odwoływaniem do wartości judeochrześcijańskich oraz aktywizacji fundamentalizmów wśród amerykańskich kościołow protestanckich. Znamionują one kryzys idei oświeceniowych, a jednocześnie potrzebę legitymizacji działań politycznych, których tamte nie akceptowały [8]. Specyficzne rozumienie wartości, sprawia, że religia prawosławna pełni odmienne funkcje od nurtów zachodnich. Soborowość nie oznacza chrześcijańskiego imperializmu [9], chociaż bywa instrumentalizowana w celu uzasadnienia aksjologicznego dla odbudowy mocarstwowości [10]. Można dostrzec to zjawisko w promowaniu tzw. „Russkoj doktriny”, która stała się tematem obrad ŚRSN w 2005 i 2007 roku oraz na soborze młodzieży w 2008 [11]. Ze względu na poparcie udzielone przez ŚRSN „Russkiej doktrynie” warto przybliżyć jej główne założenia.

Jej podbudową jest tzw. dynamiczny konserwatyzm, odrzucający nacjonalizm i zachodni konserwatyzm liberalny. Pozwala on sformułować „ruski globalny projekt”, czyli wizję świata odpowiadającą Rosji, jako zdolną do konkurencji z 5-6 projektami cywilizacyjnymi innych centrów świata – po upadku projektu anglosaskiego jako uniwersalnego. Misją Rosji ma być uzyskanie statusu centrum równowagi pomiędzy różnymi biegunami geopolitycznymi, a nie statusu centrum świata. Projekt podkreśla ciągłość rosyjskiej państwowości od 1480 roku jako suwerennej. Dlatego odwołuje się do idei Moskwy Trzeciego Rzymu, jako podstawy prymatu ideałów i duchowości w kształtowaniu imperium w przeciwieństwie do pragmatyzmu i maksymalizacji zysku materialnego.

Jedyną instytucją, która zachowała owe ideały, jest Cerkiew Prawosławna, dlatego pod jej duchowym przywództwem ma nastąpić kontrreformacja Rosji i odejście od oświeceniowych wartości uniwersalnych jako pozbawionych treści. W efekcie państwo konfesjonale ma zastąpić świeckie (wzorem Izraela, Jordanii, Mauretanii). Rosja ma wypracować nowy styl myślenia, dzięki reorientacji z Zachodu na Wschód. Jego kwintesencje stanowi synteza prawosławno-konfucjańskiej ekonomii, oficersko- samurajskiego honoru i męstwa, chrześcijańsko-islamskiego eschatologizmu, rosyjsko-indyjskiej świadomości humanitarnej. Należy zreinterpretować idee demokracji. Odrzucić jej quasi religijny charakter jako rytuału politycznego i powrócić do rozumienia jej jako procedury podejmowania decyzji. Należy również nadać systemowi politycznemu cele aksjologicznego wśród których priorytetami mają być duchowa suwerenność (mocarstwowość zbudowana dzięki samodyscyplinie jednostek) oraz socjalna prawda (oznaczająca odpowiedzialność każdej jednostki i klasy za całość społeczeństwa, a nie socjaldemokratyczny ideał walki pracownika i pracodawcy o warunki materialne). Owe wartości mają być realizowane w systemie politycznym łączącymi cechy demokracji (system rad, plebiscytów, instytuty obrońców narodu, Ziemski Sobór), arystokracji (senat, rady korporacyjne i nieruchomości doradztwo, organy projektujące ustawy i rozporządzenia, przywódcy sieci smyslokracji) i monarchii (głowa państwa). W sferze międzynarodowej „Ruska doktryna” wskazuje na konieczność misji przeciwstawienia się Stanom Zjednoczonym próbującym zdominować świat w oparciu o tzw. amerykańskie wartości. W tym celu należy zbudować geopolityczny blok Chiny (ChRL)-Indie-Iran-Rosja, który odpowiada wspólnym wartościom tych cywilizacji. Misją Rosji ma być promowanie nowych form i treści dla globalizacji i integracji. Ruski imperializm ma zastąpić biurokratyczny mesjanizm obecnych władz rosyjskich. Konieczne jest odejście od neoliberalizmu, postindustrializmu oraz ekonomii, opartej na surowcach do ekonomii rozwoju i rozumnego protekcjonizmu. Za wprowadzenie zmian odpowiedzialna będzie nowa elita tzw. specnaz historii, który wyłoni się z części dawnych elit oraz biznesu, zorientowanego na wewnętrzny rozwój, nie związanego z wywożeniem kapitału za granicę. Celem strategicznym jest stworzenie wielowektorowej globalizacji, opartej na odmiennym katalogu wartości uniwersalnych jako podstawie cywilizacji sprawiedliwości. Tymi wartościami są: ludzkie zdrowie; zdolność do pracy i długowieczność; zdolność i chęć posiadania dzieci i możliwość kontynuacji rodu, związana z poziomem naturalnej reprodukcji ludności; radość życia; zadowolenie z warunków życia i sytuacji w kraju określona przez badania opinii publicznej; poziom patologii występujących w społeczeństwie: zabójstw, kradzieży, rozwodów, opuszczonych dzieci oraz świadomość godności i honoru zarówno osobistego jak i kraju, zadowolenie z pozycji swojego narodu i kultury, w tym także ludzi wierzących i wiary; świadomość sprawiedliwości w społeczeństwie i świecie.

Na tym jednym przykładzie można zaobserwować, że Rosyjska Cerkiew Prawosławna promuje idee utwierdzające wyjątkowość „ruskiego miru” jako narzędzia politycznego soft power Rosji. Ukazuje ona rosyjskie wartości jako alternatywę dla amerykańskich, chińskich czy islamskich. Prawosławni hierarchowie wskazują, że cywilizacja prawosławna ma prawo współuczestniczyć w kształtowaniu Europy, ale jako model alternatywny wobec cywilizacji postprotestanckiej, która jest motorem współczesnej globalizacji i dominuje w Unii Europejskiej [12]. Tak np. w „Doktrynie socjalnej” z 2001 roku RCP wskazuje, że nie można absolutyzować własności prywatnej, gdyż własność społeczna, korporacyjna oraz państwowa są tak samo ważne [13]. Rosnąca symfonia władzy świeckiej i religijnej w Rosji umożliwia więc rozwój projektów alternatywnych do wartości monocentrycznej globalizacji promowanej przez Zachód. Idee mają znaczenie [14], więc ten charakterystyczny dla rosyjskiej historii sojusz, staje w sprzeczności z projektem westernizacyjnym.

Zbigniew Brzeziński wskazał, że jedną z podstaw supermocarstwowości amerykańskiej jest kultura masowa, która „mimo pewnego prymitywizmu, cieszy się bezkonkurencyjną atrakcyjnością, zwłaszcza wśród młodzieży świata” [15]. Dysponowanie tą kulturą, jej aparatem symbolicznym, szeregiem kodów świadomościowych po raz kolejny ukazuje swoją przydatność w geopolityce, o czym świadczy casus grupy Pussy Riot.

21 lutego 2012 r. miała miejsce akcja polityczna w soborze Chrystusa Zbawiciela w Moskwie. Pięć członkiń grupy weszło w czasie nabożeństwa do świątyni i przed ikonostasem wykrzykiwało przy pomocy aparatury nagłaśniającej obraźliwe hasła pod adresem Władimira Putina, patriarchy moskiewskiego i całej Rusi Cyryla oraz duchownych. Grupa wykonała piosenkę Bogurodzico, przegoń Putina, w której krytykuje powiązania hierarchów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego ze specsłużbami i Putinem.

Urządzenie spektaklu mającego na celu dyskredytację Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej jako sojusznika władzy nie byłoby trudne, np. w formie nielegalnego happeningu przez budynkiem świątyni. Architektom wydarzenia potrzebny był jednak większy ładunek emocji, które raz rozniecone dadzą się ukierunkować dla wykształcenia pożądanych postaw w opinii publicznej. Stąd spektakl urządzono w Cerkwi, zamazując w rozklejonej świadomości masowej delikatną granicę pomiędzy wolnością słowa i sztuki, a łamaniem zasad funkcjonujących w instytucjach. Dzisiaj śpiewamy w Cerkwi, jutro w państwowej telewizji, a pojutrze może na Kremlu! Takie interpretacje pojawiły się zapewne zarówno wśród opozycji liberalnej jak i władz rosyjskich, tylko z przeciwnym punktem oceny tychże. Za ten czyn trzy członkinie zespołu zostają uwięzione i postawione przed sądem. Działaczkom grupy Pussy Riot grozi od trzech do siedmiu lat.

W działalności politycznej metody służą zawsze celom. Pussy Riot posiadają własne cele ideologiczne. W warunkach rosyjskich, co warto podkreślić, światopoglądowo grupa wpisuje się w nurt okcydentalizmu, czyli fascynację Zachodem w jego wersji nowolewicowej. Porusza problem braku równych praw płci, dyskryminacji, wspiera ruchy gejowskie; postuluje wolność w sferze gender i ostro krytykuje seksizm. Jedną z głównych postaci poddawanych krytyce jest Władimir Putin. Grupa zarzuca mu seksizm i wspieranie systemu patriarchalnego, co jest o tyle ciekawe, że prawosławie szczególnie podkreśla kult maryjny. Według deklaracji grupa popiera socjalizm w stylu skandynawskim [16]. Z tej analizy można wywnioskować, że głównym podłożem buntu wobec współpracy Cerkwi i rosyjskiego państwa stanowi wspomniany okcydentalizm. Wszak popierana Norwegia to państwo wyznaniowe, w którym państwowym kościołem jest Kościół protestancki tradycji ewangelicko-augsburskiej, skupiający 86% wszystkich obywateli. Analiza aksjologicznych podstaw „Ruskiej Doktryny”, w której dostrzec można powtórzenie wielu postulatów współczesnej socjaldemokracji także wskazuje, że tym, co dzisiaj najbardziej boli medialnych promotorów Pussy Riot jest możliwość wykształcenia niezachodniego projektu cywilizacyjnego. Ciekawe, czy zespól powtórzy drogę XIX wiecznego intelektualisty, Aleksandra Hercena, który w młodości, zafascynowany socjalizmem zachodnim, po latach podróży i lektur dostrzega, że podstawy oryginalnego socjalizmu są zawarte w specyfice rosyjskiej kultury (obszcina)?

W światowej opinii publicznej rozkręcono kampanię oskarżającą Rosję o ograniczanie wolności wypowiedzi i tzw. zamordyzm. Rzeczywiście, zamykanie ust artystom, którzy chcą upubliczniać stany swojego subiektywnego ducha, świadczy o ograniczoności każdego ustroju politycznego. Charakteryzuje głównie ustroje totalitarne oraz autorytarne. Współczesna Rosja w sferze kultury nie jest jednak spadkobierczynią ZSRR, czego przykładem jest rozkwit różnych ruchów antyputinowskich, wielotysięczne manifestacje oraz… występy gwiazd pop-kultury. Jedna z ikon, Madonna, niemal pod oknem Kremla nawoływała do zwolnienia z wiezienia członkiń zespołu Pussy Riot. W kampanii obrony zespołu pod misjonistycznym szyldem „wolności” uczestniczą także inni, m. in: Sting, Bjork. Idole masowej świadomości, nie muszący wszak orientować się w meandrach geopolityki. Wytwarzają oni w głowach milionów swoich fanów obraz Rosji jako „łagru Putina”, w którym knebluje się wolność wypowiedzi. Dotyczy to także ich rosyjskich fanów, którzy oddychają reprezentowaną przez nie „wolnością” już od 20 lat, mając przecież możliwość rozkochiwania się w produktach masowej komercji i gwiazdach z „wielkiego świata”. Jak zauważył Benjamin Barber: „jeżeli jakiś rząd próbuje kontrolować wszystkie dziedziny życia, alarmujemy, że grozi totalitaryzm. Jeśli czyni to jakaś religia, np. islam, ostrzegamy przed teokracją. Ale kiedy to samo robi komercja, nagle to nazywa się wolnością”. Kod wolności jest już od dawna podstawowym narzędzie walki geopolitycznej [17].

Kolejnym narzędziem walki symbolami są prywatne organizacje pozarządowe. Międzynarodowa organizacja Human Rights Watch nazwała proponowany wymiar kary dla Pussy Riot całkowicie niewspółmiernym działaniem. Aresztowane członkinie grupy (Marija Alochina, Jekatierina Samucewicz i Nadieżda Tołokonnikowa) zostały wpisane na światową listę „więźniów sumienia”. Trwają medialne naciski na władze Kremla. Prezydent Putin w tonie, zwalczanego przez Pussy Riot patriarchalizmu, wyraził przekonanie, że kara dla członkiń zespołu nie powinna być za surowa. Przekonywał jednocześnie dziennikarzy, że gdyby wydarzenie miało miejsce w meczecie na Kaukazie, to policjanci nie zdążyliby zamknąć dziewcząt, sugerując zachodniej opinii publicznej, że areszt za łamanie prawa sytuuje jednak Rosję w standardach europejskich.

W Polsce wydarzenia związane z Pussy Riot mają w tym miesiącu szczególnie ważny wymiar geopolityczny. W dniach 15-20 sierpnia 2012 Patriarcha Moskwy i całej Rusi Cyryl I odwiedzi Polskę. W trakcie jego wizyty ma zostać podpisane wspólne przesłanie Kościołów prawosławnego w Rosji i katolickiego w Polsce, wzywające oba narody do pojednania i wzajemnego przebaczenia. Cyryl jest hierarchą, który zarówno broni specyfiki tożsamości rosyjskiej Cerkwi, jak również jest otwarty na rozwój stosunków z Zachodem, w tym Watykanem. W kwestii stosunków polsko-rosyjskich Cyryl podkreślał niejednokrotnie konieczność porozumienia dwóch, bratnich narodów słowiańskich [18]. Wobec takich poglądów zwolennicy globalnego okcydentalizmu uzyskują w Pussy Riot idealny oręż do walki z niechcianymi ideami. W niedzielnym programie Telewizji Polskiej „Kultura głupcze” przygotowano dyskusję w obronie zespołu. Najciekawszym fragmentem, który można obejrzeć pod wskazanym linkiem, jest wypowiedź rosyjskiego reżysera, Iwana Wyrypajewa. Pomimo tego, że jest opozycjonistą, skrytykował profanację świętości miejsca nabożeństw, oskarżając Pussy Riot o głupotę i brak zdolności artystycznych. Chociaż reżyser nie dał się przekonać prowadzącemu do jedynej słusznej wersji wydarzeń, ten i tak podsumował program z góry założonym wezwaniem: „wszyscy jesteśmy Pussy Riot”, apelując o uwolnienie z aresztu [19].

Społeczeństwo spektaklu, jak wskazywał twórca pojęcia Guy Debord, to wytwór właścicieli świata, którzy organizują społeczeństwom spektakl. Jego treścią jest ukrycie despotycznej i centralistycznej władzy, realizowanej poprzez rozkazy ukryte pod fasadą tzw. bezstronnej i profesjonalnie zarządzanej medialności [20]. Casus Pussy Riot ukazuje, że w epoce sieciowej, masowego przepływu informacji i otwartych granic, manipulacja symbolami kultury, kodami świadomości w postaci idei-kluczy jest istotnym narzędziem walki o realizację celów geopolitycznych.

Przeczytaj również: 

Artur Bilski: Rosja – wolność słowa czy od słowa? Inaczej o „Pussy Riot”


Fot.: pussy-riot.livejournal.com

_______________________________________________________
1. Zob. M Bierdiajew, Rosyjska idea, przeł. JC – SW, Warszawa 1999.
2. W 35 osobowym prezydium zasiadają, m.in. Patriarcha Cyryl, S. A. Awdiejew (minister kultury), W. Gancijew (Sojusz Pisarzy Rosyjskich), W. D. Zorkin (rosyjski Sąd Konstytucyjny), A. Karpow (były mistrz w szachy), S. Ławrow (minister spraw zagranicznych), S. Mironow (przewodniczący Rady Federacji, wyższej izby parlamentu rosyjskiego), N. Michałkow (znany reżyser), J. Osipow (prezydent Rosyjskiej Akademii Nauk), W. Sadowniczyj (rektor uniwersytetu im. Łomonosowa). W 165 osobowej Radzie widnieją, m.in. J. Primakow (były minister spraw zagranicznych), A. Dugin (Międzynarodowy Ruch Euroazjatycki), L. Iwaszow (był szef Sztabu Generalnego FR), oraz wielu przedstawicieli Cerkwi Prawosławnej z różnych krajów. Zob. Tamże.
3. Jego biografia umiejscowiona jest jako przykład prawosławnej metanoi (przebóstwienia). Wychowywany w światopoglądzie ateistycznym, został ochrzczony bez wiedzy rodziców przez babcię. Po jednej z wizyt w Jerozolimie Putin zaczął nosić krzyżyk kupiony w Ziemi Świętej. Putin posiada „duchowego przewodnika", którym jest archimandryta Tichon (Szewkunowa) z klasztoru sreteńskiego w Moskwie. Dwukrotnie po zaprzysiężeniu na urząd prezydenta, Putin brał udział w uroczystych mszach, ale odmiennie od poprzednika, nie przyjął publicznie patriarszego błogosławieństwa. Zob. A. Curanović, Czynnik religijny w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 132.
4. http://www.kremlin.ru/text/appears/2006/09/110561.shtml (8.07.2011)
5. Innym przykładem wpływu SRŚN na państwo jest pozytywna reakcja na postulaty wyrażone w publikacjach członków „Funduszu Prawosławnych Przedsiębiorców'' dotyczące wydłużenia kadencji prezydenckiej z czterech do sześciu lat, parlamentu - z czterech do pięciu lat oraz przyznania szczególnego prawa ochrony państwa wobec diaspory rosyjskiej.
6. http://www.religare.ru/2_55700_1_21.html, (20.08.2011). 17 maja 2007 roku, URL: http://www.kremlin.ru/text/appears/2007/05/129226 sr-l , (8.08.2011).
7. Wystuplienije w chramie Christa Spasitiela w swjazji z naczałom prazdnowanija 1020 letija kreszczenija Rusi,
www.kremlin.ru/text/appears/2008/06/203259.shtml (15.08.2011)
8. Zob. G. Corm, Religia i polityka w XXI wieku, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2007, s. 37.
9. Por. M. Ławreszuk, Prawosławie wobec tendencji nacjonalistycznych i etnofiletystycznych (studium teologiczno-kanoniczne), Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2009, s. 152.
10. Wydaje się, że sytuacja interregnum (Zygmunt Bauman) w stosunkach międzynarodowych związana ze zmierzchem ładu jednobiegunowego powoduje trudności w klasyfikacji współczesnych bytów politycznych. Dotyczy to zarówno Rosji jak i Unii Europejskiej, czy ChRL. Zob. Rosja między imperium a mocarstwem nowoczesnym, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2010; S. Bieleń, Postimperializm – neoimperializm – transimperializm: próba oceny rosyjskiej polityki zagranicznej w: Rosja – refleksje o transformacji, Stanisław Bieleń, Andrzej Skrzypek (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA –JR, Warszawa 2010, s. 235 -266.
11. http://www.rusdoctrina.ru/page95509.html , (30.08.2011).
12. Zob. H. Kowalska-Stus, Miejsce prawosławia w transformacji ustrojowej, kulturowej i światopoglądowej współczesnej Rosji w: Rosja. Między imperium a mocarstwem nowoczesnym, Wydawnictwo Adam Marszalek, Toruń 2010, s. 289-293.
13. Zob. W. Mysłek, Społeczna myśl rosyjskiego prawosławia wobec współczesności, “Przegląd religioznawczy”, 2001, nr 1 (199), 26-29. cała doktryna zob: Osnowy Socjalnoj Koncepcji Russkoj Prawosławnoj Cerkwi, http://www.mospat.ru/ru/documents/social-concepts/ (3.08.2011)
14. R.M. Weaver, Idee mają konsekwencje, przeł. Barbara Bubula, posł. Wojciech Turek. Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, 1996.
15. Z. Brzeziński, Wielka szachownica. Główne cele polityki amerykańskiej, Warszawa 1998, s. 28.
16. http://pl.wikipedia.org/wiki/Pussy_Riot#cite_note-5
17. Nie kocham Kasandry, rozmowa z B. Barberem, za: „Forum”, nr 43/44.
18. http://www.rp.pl/artykul/10,924264-Patriarcha-Rosji-Cyryl-I-z-historyczna-wizyta-w-Polsce.html
19. http://www.tvp.pl/kultura/magazyny-kulturalne/kultura-glupcze/wideo/12082012/8244140
20. Zob. G. Debord, Społeczeństwo spektaklu oraz Rozważania o społeczeństwie spektaklu, przeł. oraz wstępem i komentarzem opatrzył M. Kwaterko, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, s. 150-151.

Czytany 8390 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04