czwartek, 18 październik 2012 08:04

Bogusława Drelich-Skulska: Nowy regionalizm w Azji Wschodniej

Oceń ten artykuł
(4 głosów)

library  dr hab. Bogusława Drelich-Skulska

Szerokie spektrum czynników przemawia przeciwko postępowi regionalizmu w Azji Wschodniej. Przede wszystkim jest to prawdopodobnie najsilniej zróżnicowany region świata, tak ze względu na asymetrię poziomu rozwoju gospodarczego, jak i mieszankę systemów politycznych, tradycji społeczno-religijnych i ogólną specyfikę.

Co więcej, region pełen jest historycznych animozji pomiędzy rywalizującymi narodami, w szczególności terytoriami o ugruntowanej i względnie nowej państwowości, niejednokrotnie czerpiącymi z idei nacjonalizmu. Azja Wschodnia zmuszona jest tym samym mierzyć się z szerokim spektrum wyzwań w procesie budowy wspólnoty regionalnej. Wbrew powyższym przeszkodom Azja Wschodnia jako podmiot regionalny wydaje się notować postępy w obszarze integracji i spójności. Powyższego dowodzą rosnąca skala regionalnej wymiany gospodarczej (handel, inwestycje, przepływy finansowe), aktywność biznesu międzynarodowego [1], transgraniczne powiązania infrastrukturalne, współpraca i koordynacja polityki międzynarodowej (włączając rozwój organizacji regionalnych), ruchy społeczne, rozwój kultury popularnej, rozmaite procesy socjalizacji w gronie społeczeństw wschodnioazjatyckich. Ostatnimi czasy nasiliły się wewnątrzregionalne kontakty państw Azji Wschodniej, co stanowi pochodną rozwoju sieci przemysłowych, transportowych i technologii komunikacyjnych, turystyki, migracji, mediów masowych [2].

Do dwóch głównych procesów zachodzących w Azji Wschodniej, czyli zinstytucjonalizowanej integracji regionalnej i globalizacji, dołączyły na przełomie stuleci powiązane poniekąd z nimi, aczkolwiek odmienne typy związków między podmiotami. W końcu XX stulecia popularny zaczął być tzw. nowy regionalizm, który jest przedmiotem rozważań w niniejszym artykule.

1. Wokół pojęcia „regionalizmu”

Procesy globalizacji obserwowane we współczesnym świecie można opisywać za pomocą triady pojęć: „globalizacja”, „regionalizm” i „integracja”. Każde z tych pojęć jest wieloznaczne i może być kojarzone z wieloma dziedzinami. Zależności między każdym z trzech procesów są silne i wielorakie. Badając zjawisko regionalizmu, należy przede wszystkim zauważyć, że jest ono przełożeniem tendencji globalizacyjnych i integracyjnych na poziom regionalny, gdzie region definiowany jest jako „ograniczona liczba państw, połączonych geograficzną bliskością i pewnym stopniem wzajemnej współzależności” [3]. Dyskusyjne pozostaje oczywiście określenie natury regionalizmu w odniesieniu do tych szerszych procesów. Regionalizm może być traktowany jako etap globalizacji rozumianej jako ogólnoświatowa integracja nie tylko ekonomiczna, ale można go przeciwstawiać globalnej unifikacji i eksponować jego istotną rolę w budowaniu światowej konkurencyjności regionu. Jak twierdzi Björn Hettne, regionalizm i globalizacja są blisko powiązanymi zjawiskami obserwowanymi we współczesnym świecie [4]. Studia regionalizmu czerpią zwykle z dynamicznego rozwoju organizacji i innego rodzaju struktur regionalnych w skali całego świata, co dowodzić ma globalnego zasięgu zjawiska.

W najprostszym ujęciu pod pojęciem „regionalizmu” rozumie się współpracę kilku państw, które łączy przede wszystkim bliskość geograficzna. Ale sąsiedztwo nie jest tu wystarczającym kryterium. Regionalizm można interpretować jako wieloaspektowy proces, obejmujący rozmaite powiązane, wielowymiarowe uwarunkowania ekonomiczne, społeczne, polityczne i kulturowe. Szerzej można go definiować jako „struktury, procesy i porozumienia funkcjonujące na rzecz zwiększenia spójności w obrębie konkretnego międzynarodowego regionu, m.in. w wymiarze ekonomicznym, politycznym, bezpieczeństwa i społeczno-kulturowym” [5]. Edward Haliżak [6] przedstawia proces rodzenia się współpracy regionalnej w czterech etapach:

(1) pojawienie się świadomości regionalnej wśród elit i warstw społecznych;

(2) ujawnienie wspólnoty potrzeb i interesów społeczeństw zamieszkujących dany region;

(3) ilościowy i jakościowy wzrost pozytywnych interakcji między państwami i społeczeństwami regionu prowadzący do ich regulacji na poziomie instytucjonalnym;

(4) integracja państw regionu związana z przeniesieniem części kompetencji decyzyjnych na poziom regionalny.

Można się zastanawiać, na ile pierwsze dwa etapy są niezbędne do zaistnienia dwóch ostatnich, ale powyższe ujęcie pokazuje koncentrację współpracy regionalnej wokół określonego celu i jej rozwój instytucjonalny. Eksponowany jest tu również sam proces tworzenia się systemu regionalnego, czyli regionalizacja.

Dla Józefa Misali regionalizacja to zwiększone natężenie procesów internacjonalizacji (i globalizacji) w danym regionie. „Chodzi o bezpośrednie i pośrednie efekty pogłębiania się i rozszerzania się podziału pracy, a zatem rosnącego przenikania się i scalania się odpowiednich rynków, jednych w większym stopniu, innych zaś w mniejszym. Z natury rzeczy musi temu towarzyszyć przestrzenna reorganizacja” [7]. Nieco inaczej do kwestii powiązań pomiędzy krajami danego regionu podchodzi Robert Boyer [8]. Wskazuje on na dwa aspekty regionalizmu:

(1) rosnącą współzależność państw, która staje się coraz silniejsza i wieloaspektowa;

(2) przeplatanie się poziomów regulacji, co sprowadza się do występowania całej drabiny centrów decyzyjnych, począwszy od samorządów lokalnych, przez poziom państwa, różne ugrupowania regionalne (mniej lub bardziej zinstytucjonalizowane), aż po organizacje międzynarodowe.

Przedstawione ujęcie stawia jako kluczową kwestię podejmowania decyzji, co sprowadza się do politycznych i instytucjonalnych aspektów regionalizacji. W literaturze przedmiotu prezentowane są zazwyczaj dwa równouprawnione wzorce integracji regionalnej: stymulowanej czynnikami politycznymi (politically driven integration) oraz napędzanej czynnikami ekonomicznymi (economically driven integration) [9].

Podział ten prowadzi do nadania bardziej szczegółowego znaczenia pojęciom:

– regionalizmu, odnoszącego się do inicjatyw rządowych dotyczących regionu;

– regionalizacji, rozumianej jako integracja przebiegająca za pośrednictwem mechanizmów rynkowych [10].

Wiele jest sporów dotyczących tego, czy instytucjonalizacja współpracy regionalnej jest niezbędna i jak dużo władzy powinny przekazywać państwa do regionalnego centrum decyzyjnego. Większość autorów jest jednak zgodna, że sfera ekonomiczna i polityczna tak silnie się przeplatają, że coraz trudniej je rozdzielać. Polityczne działania służą osiąganiu konkretnych celów, które mogą być m.in. gospodarcze. Dlatego E. Haliżak definiuje regionalizm „jako działania na rzecz tworzenia sprzyjającego realizacji własnych interesów środowiska międzynarodowego w regionie przez instytucjonalizację powiązań lokalnych według wzorów i preferowanych wartości, przez tworzenie funkcjonalnego względem własnych potrzeb i interesów regionalnego ładu międzynarodowego w postaci ugrupowań integracyjnych, sojuszy i stref wpływów” [11]. W przedstawionej definicji najistotniejsze jest przekształcanie celów polityki krajowej (wewnętrznej i zagranicznej) w cele regionalne. Regionalizm wymaga pewnej wspólnoty interesów, ale w praktyce jest przestrzenią realizacji interesów narodowych. Ulrich Beck pisze: „Na początku trzeciego tysiąclecia maksymę narodowego realizmu politycznego – »Interesów narodowych trzeba bronić w sposób narodowy« – musi zastąpić maksyma kosmopolitycznego realizmu politycznego: »Nasza polityka jest tym bardziej narodowa i skuteczna, im bardziej jest kosmopolityczna«” [12]. Forum regionalne może być często najefektywniejszą drogą osiągania określonych celów krajowych.

2. Nowy regionalizm w stosunkach międzynarodowych

W latach 90. XX wieku dostrzeżono zasadniczy wzrost regionalnej, zinstytucjonalizowanej współpracy między państwami – i to do tego stopnia, że obserwatorzy nazwali to zjawisko nowym regionalizmem [13].

Generalną przesłanką rozwoju tego zjawiska były dynamiczne związki między wydarzeniami w różnych częściach świata. Istotnym zdarzeniem, które miało wpływ na to zjawisko, było zakończenie „zimnej wojny”, które w konsekwencji przyniosło nowe możliwości współpracy regionalnej w zakresie handlu, przepływów kapitałowych i w sferze bezpieczeństwa. Kolejnym impulsem były przemiany w łonie Unii Europejskiej, które doprowadziły do zwiększenia poziomu konkurencyjności wspólnego rynku i tym samym wzbudziły obawy w innych regionach świata, a w tym m.in. w Azji Południowo-Wschodniej. Skłoniło to kraje tego regionu, zarówno państwa ASEAN, jak i Japonię, Chiny i Koreę Południową do poszukiwania mechanizmów, które umożliwią zwiększenie konkurencyjności ich gospodarek, a w konsekwencji całego regionu Azji Wschodniej.

W kontekście globalizującej się gospodarki światowej, zakończenia „zimnej wojny” i częstego braku gospodarczej i politycznej stabilności istnieje potrzeba i silne bodźce dla krajów o zróżnicowanych strukturach gospodarek i poziomie rozwoju do współpracy gospodarczej. Są to zazwyczaj kraje sąsiadujące, między którymi istnieją już związki handlowe. Można stwierdzić, iż działa wówczas efekt domina. Kiedy kraje w jednym regionie zrzeszają się w celu realizowania wspólnych interesów ekonomicznych, wtedy inne regiony odczuwają konieczność (obowiązek) naśladowania i realizowania takich samych procesów. Taka dynamika wynika przede wszystkim z możliwości reprezentowania i obrony interesów krajów danego regionu w negocjacjach i światowych pertraktacjach handlowych na forum WTO.

Jak widać z powyższych rozważań, od początku lat 90. XX wieku procesy związane z nowym regionalizmem stanowiły z jednej strony nieodłączną część globalizacji i występowały między nimi podobieństwa w różnych regionach świata. Z drugiej jednak strony procesy integracji gospodarczej obserwowane w Ameryce Północnej, Azji Wschodniej czy Afryce różnią się między sobą zasadniczo, a także mają wiele cech charakterystycznych.

Dynamika procesów integracyjnych obserwowana w regionie Azji Wschodniej, jak również jego rosnące znaczenie polityczne i ekonomiczne we współczesnych stosunkach międzynarodowych, skłoniły autorkę do głębszego zbadania zjawiska nowego regionalizmu azjatyckiego.

3. Ewolucja regionalizmu w Azji Wschodniej

Na przełomie XX i XXI wieku w gospodarce światowej dominują dwa procesy: globalizacja i integracja regionalna. Dynamiczny rozwój powiązań integracyjnych przypada na drugą połowę XX wieku. Można de facto mówić o trzech falach integracji w krajach rozwijających się. Trzeba jednak podkreślić, że w ramach drugiej i trzeciej fali następuje pewna interferencja – nakładają się one na siebie.

Pierwsza fala integracji wśród krajów rozwijających się, w tym krajów Azji Wschodniej, trwała w latach 60. i 70. XX wieku. Dominującą teorią integracji gospodarczej była ta tradycyjna, oparta na bazie doskonałej konkurencji, co wynikało z doświadczeń krajów wysoko rozwiniętych.

Druga fala integracji gospodarczej to lata 80. i 90. XX wieku. Towarzyszyło jej pojawienie się nowych tendencji. Nowa ekonomika integracji rynków kładzie nacisk na korzyści skali, dynamiczny efekt z nich uzyskany oraz efekt konkurencji zwiększonej w wyniku integracji na rynku o konkurencji niedoskonałej. Fala ta nałożyła się na wzrost napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych do krajów rozwijających się. Był to okres przechodzenia od produkcji antyimportowej i ograniczeń w przyjmowaniu BIZ do proeksportowej industrializacji korzystającej z BIZ, co można było obserwować w strategiach rozwoju, realizowanych w nowych krajach uprzemysłowionych Azji Wschodniej pierwszej i drugiej generacji [14]. W przypadku drugiej fali integracji obie koncepcje: globalizacja i regionalizacja postrzegane były jako kompatybilne i wzajemnie się napędzające. Regionalna integracja (druga fala) to dla krajów rozwijających się możliwość przystosowania się do globalizmu. Jej głównym celem było umocnienie międzynarodowej konkurencyjności swoich gospodarek, by sprostać konkurencji na globalnym rynku [15]. Z kolei doświadczenia kryzysu azjatyckiego z lat 1997–1998 stały się bodźcem do ożywienia na początku XXI wieku koncepcji nowego regionalizmu azjatyckiego, co można określić trzecią falą integracji w Azji.

4. Charakter nowego regionalizmu w regionie Azji Wschodniej

Naoko Munakata [16] wskazuje trzy główne przyczyny wzrostu zainteresowania współpracą regionalną w Azji. Pierwsza, to traktowanie regionalizmu jako szansy na obronę przed negatywnymi, zewnętrznymi w stosunku do regionu zjawiskami, napięciami i szokami (defensive regionalism). Kryzys azjatycki 1997 r. wyraźnie przyspieszył działania w zakresie tworzenia bazy skutecznej kooperacji (głównie finansowej i walutowej) w regionie. Druga przyczyna, to rosnąca współzależność gospodarek azjatyckich, wymuszająca redukcję kosztów transakcyjnych, związanych z barierami handlowymi. Intensywna międzynarodowa kooperacja gospodarcza na poziomie rynkowym, oddolnie zmusza decydentów politycznych do stworzenia mechanizmów przezwyciężania problemów, jakie mogą stać na jej drodze. Trzeci, wymieniany impuls do regionalizacji, to silna konkurencyjność w ramach regionu. Poszczególne kraje konkurują ze sobą o te same rynki zbytu oraz o przyciągnięcie inwestycji zagranicznych. Integracja może uczynić region bardziej atrakcyjnym dla inwestorów i stworzyć bazę dla zsynchronizowanej liberalizacji handlowej, ułatwiającej dostęp do zagranicznych rynków zbytu. Na potrzeby rozważań dotyczących regionalizmu wschodnioazjatyckiego przyjęto, że przedmiotem analizy będą polityczne inicjatywy publiczne szczebla makro (angażujące kraje jako całość), tj. porozumienia o wolnym handlu czy rządowe projekty współpracy gospodarczej i integracji, będące emanacją kontaktów dyplomatycznych na szczeblu międzyrządowym.

W literaturze przedmiotu rozważania na temat charakteru (i przyszłości) regionalizmu w rejonie Azji Wschodniej koncentrują się wokół czterech głównych kwestii:

(1) usuwania barier handlowych poprzez bilateralne porozumienia o wolnym handlu (free trade agreements – FTA) i partnerstwie ekonomicznym (economic partnership agrements – EPA) oraz poprzez utworzenie regionalnej strefy wolnego handlu (regional trade agrement – RTA);

(2) dominującej roli międzynarodowych łańcuchów produkcji w regionie;

(3) koncepcji regionalnej współpracy dotyczącej rynków finansowych (integracji monetarnej, unii walutowej), będącej odpowiedzią na kryzys 1997 r. i próbą zapewnienia stabilności sektora finansowego w regionie;

(4) przebiegu, perspektyw i zakresu procesu instytucjonalizacji współpracy regionalnej.

Jednym z podstawowych źródeł nieprawdopodobnego rozwoju gospodarek Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej w ostatnich kilku dziesięcioleciach była niewątpliwie liberalizacja handlu zagranicznego i przepływów kapitałowych (głównie w zakresie inwestycji zagranicznych) w ramach ustaleń GATT/WTO oraz APEC [17]. Proces usuwania barier handlowych w regionie nie został zahamowany i przebiega obecnie wyjątkowo dynamicznie, choć żywo dyskutowane są kwestie dotyczące ostatecznej formy instytucjonalnej porozumień handlowych. Lu Feng [18] zauważa, że proces ten przybiera postać dwuetapową: aktualnie powstaje w regionie sieć bilateralnych porozumień o wolnym handlu (FTA), a z czasem poszczególne porozumienia indywidualne zostaną prawdopodobnie włączone w szerszą konstrukcję o charakterze regionalnym (strefa wolnego handlu).

4.1. Rozwój porozumień wolnohandlowych

Rozwój porozumień wolnohandlowych w Azji Wschodniej w XXI wieku jest wynikiem splotu szeregu okoliczności. Po pierwsze, największe gospodarki regionu – Chińska Republika Ludowa, Japonia i Republika Korei – przewodzą wysiłkom na rzecz wykorzystania FTA jako instrumentu realizacji regionalnych i globalnych strategii handlowych. Jednocześnie, państwa członkowskie ASEAN aktywnie angażują się w porozumienia wolnohandlowe stanowiące mechanizm rozwoju handlu i wzrostu uczestnictwa w azjatyckich zaawansowanych sieciach produkcyjnych [19]. Po drugie, impas negocjacji handlowych w ramach rundy Doha oznacza, że umowy typu FTA są postrzegane jako instrument politycznego wsparcia dla pogłębiających się sieci produkcyjnych i łańcuchów dostaw na bazie liberalizacji obrotów handlowych i inwestycyjnych. Wreszcie, nawet pomyślne zakończenie rundy Doha w 2011 r. nie oznacza kresu zaangażowania w porozumienia wolnohandlowe, wychodzące dalej niż agenda WTO, bo uwzględniające, choćby kwestie singapurskie (problematykę inwestycji, konkurencji, własności intelektualnej czy zakupów rządowych). W konsekwencji, środowisko biznesowe zmuszone jest wpisać działalność eksportową w ramy regionalnego reżimu handlowego opartego na sieci FTA. Obecnie najważniejszym zadaniem rządów przy zawieraniu kolejnych umów jest minimalizacja kosztów azjatyckich porozumień wolnohandlowych (w tym kosztów transakcyjnych i administracyjnych) przy maksymalizacji korzyści (takich jak: preferencyjne stawki celne, większa dostępność rynków, czy nowe szanse biznesowe) [20].

W XXI wieku w Azji bardzo aktywnie wykorzystuje się FTA jako instrument polityki handlowej, co czyni region globalnym liderem w dziedzinie tego rodzaju współpracy [21]. Baza danych dotyczących FTA prowadzona przez Azjatycki Banku Rozwoju (Asian Development Bank – ADB) ukazuje liczbę zawartych FTA w Azji w okresie 2000–2010 (do sierpnia 2010 r. włącznie). Generalnie, liczba zawartych porozumień wolnohandlowych w Azji wzrosła w tym czasie z ledwie 3 do 61, z czego 47 FTA efektywnie funkcjonuje. Dalszy rozwój sieci FTA w Azji jest prawdopodobny: kolejne 79 umów pozostaje w fazie propozycji bądź negocjacji. Obecna analiza wszystkich porozumień handlowych w Azji wskazuje, że w regionie preferuje się umowy bilateralne w miejsce bardziej złożonych umów wielostronnych, przede wszystkim ze względu na skalę skomplikowania procesu negocjacyjnego. Bilateralne porozumienia wolnohandlowe stanowią 77% zawartych FTA, podczas gdy wielostronne – odpowiednio 23%.

Schemat 1. Wzrost liczby porozumień o wolnym handlu (FTA) w Azji Wschodniej (liczba porozumień/kraj)

Nowyregionalizm01
Źródło: Opracowanie własne na podstawie ADB’s FTA Database, www.aric.adb.org (październik 2010 r.).

Singapur – obok dwóch największych gospodarek Azji Wschodniej, czyli Chin (12 porozumień) i Japonii (11 porozumień) – jest najaktywniejszą azjatycką gospodarką, zarówno w kwestii liczby zawartych porozumień wolnohandlowych, jak i ich zasięgu geograficznego. W latach 2000–2010 zawarł on 20 umów. Strategiczna lokalizacja, najwyższy w regionie stopień otwarcia gospodarki, jeden z największych na świecie portów morskich, specjalizujący się w obsłudze kontenerów, czynią z Singapuru atrakcyjne miejsce dla centrali wielu silnych korporacji transnarodowych (KTN). Jest państwem założycielskim Strefy Wolnego Handlu ASEAN (AFTA), zawarł ponadto bilateralne porozumienia z największymi gospodarkami azjatyckimi – ChRL, Indiami, Japonią i Republiką Korei oraz partnerami spoza regionu, włączając Stany Zjednoczone i Australię. Porozumienie wolnohandlowe USA – Singapur, obowiązujące od 2004 r., było pierwszą tego rodzaju umową, zawartą przez USA z partnerem azjatyckim, a przez to modelową [22].

Najuboższe gospodarki ASEAN – Kambodża, Laos, Myanmar i Wietnam – nie zawierają tak wielu porozumień wolnohandlowych, co może świadczyć o ograniczonym potencjale instytucjonalnym, niedoborach zasobów ludzkich i technicznych, czy wreszcie braku wystarczających motywów do podejmowania takich działań na dużą skalę. Rozwój powiązań handlowych i inwestycyjnych tych krajów odbywa się przede wszystkim poprzez ASEAN [23].

Geograficzna orientacja FTA w Azji Wschodniej widoczna jest zwłaszcza w gronie silniejszych gospodarek regionu, czyli Chin i Singapuru. Wiele wewnątrzregionalnych porozumień wolnohandlowych pozostaje w fazie dyskusji, relatywnie mniej – w fazie formalnych negocjacji. Wydaje się, że Azja istotnie preferuje otwarte relacje handlowe z resztą świata względem tendencji dośrodkowych [24].

Ograniczenia badawcze nie pozwalają na wieloaspektową analizę wszystkich kwestii związanych z funkcjonowaniem FTA w Azji Wschodniej, lecz poza pozytywnymi aspektami tego zjawiska należy wskazać na jego mankamenty i ograniczenia dla angażujących się krajów. Analiza literatury przedmiotu wskazuje, że można wyróżnić pięć kluczowych wyzwań związanych z azjatyckimi porozumieniami o wolnym handlu:

(1) poprawę wykorzystania umów typu FTA na szczeblu mikro (przedsiębiorstw),

(2) rozwiązanie problemu efektu spaghetti,

(3) objęcie regułami wolnohandlowymi produktów rolnych,

(4) przyrost komponentów WTO-plus,

(5) utworzenie ogólnoregionalnego porozumienia o wolnym handlu.

Schemat 2. Geograficzna orientacja i udział zawartych porozumień o wolnym handlu w Azji – FTA o zasięgu kontynentalnym i regionalnym (liczba porozumień/kraj)

Nowyregionalizm02
Źródło: ADB’s FTA Database, www.aric.adb.org (październik 2010 r.).

Dobrze skonstruowane i kompleksowe FTA dostarczają wielu korzyści, włączając preferencje celne, dostęp do rynku, czy tworząc nowe formy kooperacji gospodarczej. Można przyjąć, że firmy będą zainteresowane czerpaniem tego rodzaju korzyści, wynikających z FTA. Dotychczasowe studia krajowe i sektorowe dowiodły jednak, że stopień wykorzystania preferencji wolnohandlowych – według kryterium wartości udziału eksportu preferencyjnego – pozostaje niski w krajach azjatyckich, co wskazuje na marginalne wykorzystanie FTA [25].

W latach 2007–2008 Azjatycki Bank Rozwoju, przy współpracy ośrodków naukowych z ChRL, Japonii, Republiki Korei, Filipin, Singapuru i Tajlandii, przeprowadził sześć kompleksowych analiz firm realizujących eksport, co naświetliło problem wykorzystania preferencji wolnohandlowych w regionie [26]. Badania ankietowe, w których uzyskano odpowiedzi 841 azjatyckich respondentów, pokazały, że około 28% z nich korzystało z preferencji wolnohandlowych zapisanych w FTA, a 53% wszystkich azjatyckich firm korzystało bądź planuje korzystać z przywilejów FTA. Najaktywniejsze były przedsiębiorstwa z Chin i Japonii, a pozostałe wykazywały relatywnie niższą aktywność w tym zakresie. Mimo obiecujących perspektyw, należy wprowadzić wiele usprawnień w dziedzinie korzystania z preferencji, oferowanych przez umowy typu FTA przez azjatycki sektor przedsiębiorstw. Na podstawie tych samych badań ADB pozyskał również informacje od 551 ankietowanych przedsiębiorstw na temat przyczyn niekorzystania z preferencji wolnohandlowych. Głównym argumentem wskazanym przez respondentów był brak informacji na temat FTA (35% wskazań), a na kolejnych miejscach znalazły się: ograniczony zakres preferencji (17%), opóźnienia i koszty administracyjne związane z regułami pochodzenia (15%). Natomiast wśród innych argumentów wskazano stosowanie przez kraje partnerskie instrumentów pozataryfowych ograniczających eksport (6%).

Porozumienia wolnohandlowe angażujące państwa regionu, w szczególności zaś umowy bilateralne, tworzą coraz to gęstszą, przeplatającą się sieć postanowień, regulacji i kryteriów, określoną przez japońskiego ekonomistę N. Munakatę mianem efektu spaghetti [27]. Zjawisko to utożsamia się m.in. z:
– zagęszczeniem sieci ustaleń dotyczących reguł pochodzenia towarów [28], standardów technicznych i innych wymogów dostosowawczych;

– wzrostem kosztów transakcyjnych i administracyjnych;

– przeszkodą na drodze ku konwergencji w regionie [29].

Interesujące jest zatem poznanie opinii przedsiębiorstw na temat oddziaływania sieci reguł pochodzenia na przyrost kosztów działalności gospodarczej [30]. Z analiz przeprowadzonych przez ADB wśród azjatyckich przedsiębiorstw wynika, że przy obecnej skali obowiązujących porozumień o wolnym handlu w regionie, nagromadzenie reguł pochodzenia stanowi ograniczoną w swoim zakresie barierę dla firm operujących w Azji. Z 688 ankietowanych firm, 138 podmiotów (20%) twierdziło, że zróżnicowanie reguł pochodzenia istotnie zwiększa koszty prowadzenia działalności eksportowej, a znacząca grupa badanych firm nie identyfikowała jakichkolwiek problemów. Odmiennie wyniki kształtowały się wśród respondentów pochodzących z różnych krajów. Przedsiębiorstwa z Singapuru wyrażały się najbardziej negatywnie w kwestii zróżnicowania reguł pochodzenia (38%), podczas gdy podmioty z Chin wykazywały relatywnie najniższy poziom krytyki (6% opinii negatywnych). Natomiast, gdy odpowiedzi respondentów pogrupowano według kryterium wielkości przedsiębiorstwa, analiza wskazała, że większe firmy operujące w Azji częściej traktują nagromadzenie reguł pochodzenia jako barierę handlową, niż przedstawiciele sektora MŚP, co może zaskakiwać. Może to wynikać z faktu, iż duże przedsiębiorstwa prowadzą jednocześnie działalność na większej liczbie rynków, a podmioty z sektora MŚP kierują zazwyczaj swój eksport na jeden rynek docelowy.

Kolejnym wyzwaniem w kontekście azjatyckich porozumień wolnohandlowych jest zakres pokrycia zawartymi umowami obrotu towarowego. Badania prowadzone w tym zakresie wskazały, że w obrębie poszczególnych porozumień wolnohandlowych, obowiązujących na kontynencie azjatyckim, produkty rolne są bardzo często wyłączone ze stosowania reguł preferencyjnych. Jest to wynik presji wpływowych lobby i uwarunkowań społecznych sektora rolnego, a zwłaszcza biedy charakterystycznej dla tego sektora gospodarki w państwach rozwijających [31]. W konsekwencji, poziom liberalizacji handlu produktami rolnymi nie realizuje zapisów artykułu XXIV GATT, który przewiduje zwolnienie z klauzuli najwyższego uprzywilejowania WTO i działań dyskryminujących. Mając na uwadze wskazane zagrożenia generowane przez efekt spaghetti warto odpowiedzieć sobie na pytanie, do jakiego stopnia funkcjonujące w regionie FTA spełniają wytyczne WTO. W tabeli 1 zaprezentowano wyniki oceny dziewięciu bilateralnych porozumień handlowych z regionu Azji ze względu na 9 kryteriów. W efekcie przyjętych założeń każda z umów została zakwalifikowana do jednej z pięciu kategorii:

Tabela 1. Ocena wybranych bilateralnych umów handlowych w regionie Azji Wschodniej

 

Nowyregionalizm03

T – obrót towarami, U – obrót usługami, RP – reguły pochodzenia, ZR – zakupy rządowe, K – konkurencja, I – inwestycje, OPWI – ochrona praw własności intelektualnej, MRS – monitorowanie, rozstrzyganie sporów, TBH – techniczne bariery handlu.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: M.G. Plummer, Toward Win – Win Regionalism in Asia: Issues and Challenges in Forming Efficient Trade Agreements, ADB Working Paper Series on Regional Economic Integration, nr 5 z października 2006 r., s. 45–46.

A – umowa promuje wysokie standardy, a także jest zgodna z wytycznymi WTO,
B – umowa realizuje dobre praktyki, pozostawia pole do udoskonaleń,
C – umowa posiada wiele luk i mankamentów, może generować problemy,
D – umowa wymyka się normom i regułom zewnętrznym, może oddziaływać
destrukcyjnie na handel międzynarodowy,
I – dany obszar nie był objęty umową.

Przytoczone badania Azjatyckiego Banku Rozwoju pozwalają dokonać konkluzji, że bilateralne porozumienia handlowe w wielu obszarach są zgodne z wytycznymi WTO. Sprzyjają nie tylko rozwojowi handlu intraregionalnego, ale także liberalizacji globalnego systemu handlu. Zatem, mogą być postrzegane jako pożądane i pożyteczne z perspektywy tak regionalnej, jak i globalnej.

Dokonując analizy efektywności regionalnych umów handlowych, Azjatycki Bank Rozwoju wyciągnął następujące wnioski:

– większość zawieranych umów sprzyja rozwojowi wolnego handlu w regionie;

– szereg porozumień ma charakter nowoczesnych, bliskich standardom zachodniego świata form kooperacji, obejmujących szeroki zakres działalności, sektorów, mechanizmów integracyjnych oraz polityk ponadnarodowych;

– porozumienia, w szczególności te zawierane pomiędzy Singapurem a krajami rozwiniętymi regionu (Japonią, USA), są liberalne, z wyjątkiem regulacji dotyczących reguł pochodzenia; ten problematyczny obszar stanowi jedno z niewielu uchybień regionalnych umów względem standardów WTO;

– wyniki gospodarcze osiągane przez regionalnych sygnatariuszy porozumień handlowych dają szanse na stopniową minimalizację kosztów związanych z występowaniem efektu spaghetti [32];

– porozumienia między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się i gospodarkami wschodzącymi wykorzystują generalnie format „WTO plus”, a jako przykład można wskazać porozumienia o wolnym handlu: ASEAN – Japonia, Stany Zjednoczone – Singapur, Stany Zjednoczone – Republika Korei;

– obserwuje się przyrost komponentów „WTO plus” w azjatyckich porozumieniach wolnohandlowych, co pozwala wnioskować, że regionalna aktywność umów typu FTA będzie się nasilać, o ile runda Doha zostanie sfinalizowana w 2011 r.

Włączenie komponentów „WTO plus”, w szczególności czterech kwestii singapurskich, mogłoby być korzystne w przypadku wszystkich negocjowanych obecnie azjatyckich FTA. Przykładowo, polityka konkurencji i zezwolenia inwestycyjne stanowią integralne składowe polityki promowania napływu BIZ i rozwoju sieci produkcyjnych. Włączenie elementów ułatwień handlowych i rozwoju logistyki sprzyjałoby obniżeniu kosztów transakcyjnych handlu. Wsparcie kooperacji – w myśl zapisów agendy współpracy gospodarczej i technicznej APEC (ECOTECH) [33] – stymulowałoby transfer technologii i wzrost konkurencyjności przemysłowej. Wydaje się zatem, że dla osiągnięcia korzyści z dotychczas podpisanych umów handlowych w regionie Azji Wschodniej należałoby dołożyć wszelkich starań, by wypracowane porozumienia implementować w praktyce i na tej drodze udoskonalać, by na dalszym etapie, jak stwierdził Robert Baldwin, „pokonać krótki dystans od układanki bilateralnych umów pseudowolnohandlowych do w pełni wolnego handlu, dokonać multilateralizacji porozumień handlowych” [34]. Trudno bowiem zaprzeczyć, że w badanym regionie uczyniono bardzo wiele w zakresie liberalizacji wymiany handlowej, zaś efekt spaghetti powstał na określonym etapie rozwoju wzajemnych stosunków gospodarczych.

Zawarcia ogólnoregionalnego porozumienia o wolnym handlu jako instrumentu konsolidacji nagromadzonych umów bilateralnych i wielostronnych przyniosłoby wiele korzyści ekonomicznych, a mianowicie:

– zwiększenie dostępności rynku dla dóbr, usług, umiejętności i technologii;

– wzrost rozmiarów rynku, co z kolei implikowałoby możliwość specjalizacji i generowania korzyści skali;

– sprzyjanie przepływom BIZ i transferowi technologii za sprawą aktywności KTN;

– uproszczenie planów taryfowych, reguł i standardów [35].

4.2. Tworzenie regionalnych łańcuchów dostaw

Kolejnym istotnym trendem w regionalizmie azjatyckim jest dezintegracja procesów produkcyjnych w skali regionu, określana również jako tworzenie międzynarodowej sieci produkcji [36]. Postępująca liberalizacja handlowa i ułatwienia dotyczące bezpośrednich inwestycji zagranicznych (FDI) spowodowały, że korporacje międzynarodowe zaczęły dzielić proces produkcyjny na podprocesy i lokować je w różnych krajach regionu, z uwzględnieniem wymaganych proporcji zasobów i możliwości technicznych. Tym samym kilka krajów regionu uczestniczy w różnych fazach i aspektach produkcji określonego produktu finalnego. Oczywistym jest, że takie rozbicie łańcucha tworzenia wartości pogłębia znacznie procesy integracyjne, zachodzące pomiędzy krajami współuczestniczącymi w produkcji. Z jednej strony poszczególne kraje zmuszone są konkurować ze sobą w celu przyciągnięcia FDI, a z drugiej strony rynek wymusza usuwanie barier, utrudniających funkcjonowanie międzynarodowego łańcucha produkcji. Przebiegająca w ten sposób regionalizacja azjatycka powoduje powstanie sieci gospodarek funkcjonujących wspólnie jako „fabryka świata” [37].

Tworzenie międzynarodowych sieci produkcji sprzyja również powiększaniu liczby uczestników procesów integracyjnych. Kraje na różnym poziomie rozwoju gospodarczego charakteryzują się różnymi kosztami i różną dostępnością poszczególnych czynników produkcji. Zdają sobie z tego sprawę przedsiębiorcy, lokując poszczególne ogniwa łańcucha produkcji w różnych miejscach (także poza obszarem bloku integracyjnego) i wykorzystując lokalną przewagę komparatywną. Ponieważ konieczne jest jednak połączenie poszczególnych etapów produkcji w jedną całość, dochodzi do wzrostu współzależności między gospodarkami integrującymi się i tymi znajdującymi się do tej pory z boku. Mechanizm tego procesu zbliżony jest do popularnej w Azji Wschodniej koncepcji „klucza gęsi” (flying geese model) [38].

W XXI wieku obserwuje się w Azji Wschodniej realokację wybranych procesów przemysłowych z bardziej zaawansowanych gospodarek azjatyckich (m.in. Chiny, Malezja), do sąsiednich słabiej rozwiniętych krajów, co sprzyja tworzeniu regionalnych sieci produkcyjnych. Rośnie również zaangażowanie tych krajów, tzn. Kambodży, Laosu i Myanmaru, w procesie przyciągania bezpośrednich inwestycji zagranicznych z regionu, którego kluczowymi źródłami są właśnie Chiny, ale także Malezja, Indonezja, Republika Korei i Tajlandia.

Sekwencyjny rozwój dotyczy wybranych gałęzi przemysłu, co jest szczególnie widoczne w branży elektronicznej, w przypadku której wzrasta asortyment zaawansowanych technologicznie produktów, co z kolei sprzyja specjalizacji. Przykład stanowią Chiny, czerpiące korzyści ze specjalizacji w asortymencie high-tech, związanej z napływem BIZ. Inwestycje chińskiego Huawei sprzyjają rozwojowi potencjału sektora telekomunikacyjnego w Indiach. Poza elektroniką zaobserwowano rozwój regionalnych sieci produkcyjnych w branży stalowej i motoryzacyjnej (w Wietnamie), chiński przemysł natomiast dokonuje realokacji sektora tekstylnego i motoryzacyjnego do krajów ASEAN, w tym Kambodży, Indonezji i Tajlandii. Wraz z rozwojem wewnątrzregionalnych przepływów BIZ w przemyśle postępuje regionalizacja działalności usługowej, ze wskazaniem na infrastrukturę i finanse. Chiński ICBC zakupił m.in. tajski ACL Bank i indonezyjski Halim Bank w celu obsługi chińskich inwestorów zagranicznych, a także południowokoreański Taekwang Industrial, inwestujący 4,5 miliarda USD w elektrownię w Wietnamie [39].

Rząd Chin wspiera bezpośrednie inwestycje zagraniczne rodzimych przedsiębiorstw w czterech obszarach, a mianowicie:

– zabezpieczenia dostaw surowców naturalnych, które są niezbędne dla utrzymania wewnętrznego wzrostu ekonomicznego;

– tworzenia filii chińskich przedsiębiorstw produkcyjnych oraz realizacji projektów infrastrukturalnych, w których wykorzystywane są technologia, produkcja, sprzęt oraz siła robocza eksportowane z Chin;

– zaangażowania chińskich przedsiębiorstw w projekty badawczo-rozwojowe, które wymagają rozwoju zaawansowanych technologii, wiedzy menedżerskiej oraz profesjonalnych umiejętności;

– fuzji i przejęć dokonywanych przez przedsiębiorstwa z Chin, co umożliwia zwiększenie konkurencyjności rodzimych podmiotów i wzrost ich udziału w globalnym rynku.

Warto zwrócić uwagę, że w 2009 r. przedsiębiorstwa pochodzące z Chin utworzyły 12 tysięcy filii w 177 krajach. Natomiast w 2010 r. na liście Fortune Global 500 wskazano 54 chińskie korporacje transnarodowe, gdy w 2004 r. było ich tylko 16. Raport opublikowany przez PriceWaterhoseCoopers wskazuje, iż w latach 2005--2009 najwięcej nowych KTN powstało właśnie w Chinach, a ich liczba w przywołanym okresie wzrosła z 54 do 141. Chińskie KTN działają w bardzo zróżnicowanych sektorach od gałęzi pracochłonnych do zaawansowanych technologicznie, takich jak: produkcja sprzętu telekomunikacyjnego, energetyka czy produkcja zielonej energii [40]. Prowadzona działalność wywołuje niepokój wśród ich partnerów handlowych z Zachodu, którzy obawiają się utraty swoich dotychczasowych rynków w strategicznych sektorach przemysłu, nie tylko w Azji, lecz również w innych regionach świata.

4.3. Regionalna współpraca finansowa

Rynek kapitałowy państw azjatyckich kształtował się dynamicznie wraz z włączaniem się gospodarek państw regionu do międzynarodowego podziału pracy. Można w tej dziedzinie wskazać wyraźne etapy tej współpracy. Pierwszy z nich to lata 70. XX wieku, kiedy miało miejsce odejście w 1971 r. USA od parytetu w złocie, co przyspieszyło międzynarodowe transfery kapitału. Proces ten został zintensyfikowany dodatkowo po 1973 r., po tzw. kryzysie energetycznym, który miał wpływ na konkurencyjność produkcji przemysłowej w tzw. starych państwach uprzemysłowionych i przyspieszył proces industrializacji w tzw. NIC (państwach nowo uprzemysłowionych). Trzeci etap można wyznaczyć na 1997 r., kiedy większość banków centralnych państw Azji, reagując na kryzys finansowy, była zmuszona przejść na płynny kurs oraz zreformować swoje systemy rachunkowości, bankowości i rynku kapitałowego. Etap ten trwał do 2008 r., co obejmowało zaawansowanie współpracy finansowej od 2002 r., po deklarację o tworzeniu rynku wewnętrznego państw Azji. Czwarty etap można łączyć z kryzysem finansowym 2008/2009, kiedy to państwa azjatyckie zaczęły intensywnie reformować swoje rynki kapitałowe i bankowe pod kątem kontroli zawieranych transakcji, wielkości rezerw i intensyfikacji współpracy finansowej w regionie, która może zgrupowane tu państwa ustrzec przed konsekwencjami słabnącego kursu USD, czemu równocześnie towarzyszy słabnięcie wszystkich walut w regionie. Wyjątkiem od tej reguły była lekka poprawa kursu renminbi/yuana ChRL (0,3%), dolara hongkongskiego (0,6%) oraz jena japońskiego (7,2%) w okresie od 1 lipca 2008 r. do 31 marca 2009 r. Reszta walut w tym okresie zdeprecjonowała się między – 27,6% (dolar australijski) a 6,9% (peso filipińskie) [41].

Na obecny kształt współpracy finansowej w Azji istotny wpływ miał kryzys z 1997 r. Wówczas kraje regionu podjęły wiele inicjatyw zmierzających do zbudowania wspólnej struktury finansowej. Znalazły się wśród nich zarówno działania, które zakończyły się fiaskiem, począwszy od niezrealizowanej propozycji powołania Azjatyckiego Funduszu Walutowego (Asian Monetary Fund), który miał być alternatywą dla krytykowanego w regionie Międzynarodowego Funduszu Walutowego, jak i takie, które skutecznie funkcjonują do dziś. Należy wymienić udaną New Miyazawa Initiative, która zaangażowała Japonię w proces stabilizowania sytuacji po kryzysie oraz zainicjowaną przez USA Asian Growth and Recovery Initiative, która nie przyniosła widocznych rezultatów. Natomiast na szczególne podkreślenie zasługuje Chiang Mai Initiative (CMI) powołana w 2000 r., która rozszerzyła zakres funkcjonowania ASEAN Swap Agreement (ASA) i stanowiła bazę bilateralnych porozumień walutowych między poszczególnymi krajami ASEAN+3 (bilateral swap agreements – BSA) [42].

W ramach CMI każdy kraj członkowski mający problemy z płynnością mógł zażądać natychmiastowego wsparcia krótkoterminowego w celu obrony przed spekulacyjnym atakiem walutowym. Wsparcie miało postać pożyczki (zazwyczaj w USD), która była wykorzystywana na zakup własnej waluty i stabilizację kursu walutowego. Pomoc nieprzekraczająca 10% poziomu określonego w BSA udzielana była bezwarunkowo, natomiast większe wsparcie było częścią programu podlegającego MFW. Stworzony w ramach CMI system dwustronnych porozumień walutowych umożliwiał poszczególnym krajom wykorzystywanie w celach kredytowych części rezerw walutowych, które w niektórych przypadkach gwałtownie wzrastały przez cały okres po roku 1997 [43]. Na szczycie ADB w maju 2008 r. w Madrycie, a następnie w październiku 2008 r. w Pekinie podczas szczytu ASEM, kraje ASEAN+3 porozumiały się co do wydatkowania 80 miliardów USD rezerw finansowych poprzez wielostronne otwarcie Inicjatywy Chiang Mai. Natomiast w lutym 2009 r. podjęto decyzję o podwyższeniu poziomu tych rezerw do 120 miliardów USD[44]. Było to istotne posunięcie zważywszy, że funkcjonujące bilateralne porozumienia swap miały tworzyć jeden fundusz, a środki z niego pochodzące miały być przeznaczane na wsparcie monetarne gospodarek dotkniętych ograniczeniem płynności. Usprawnienie mechanizmów monitoringu makroekonomicznego i finansowego, wykorzystującego systemy wczesnego ostrzegania i inne narzędzia analityczne, jest kluczowe dla szybkiego rozpoznania źródeł wrażliwości finansowej i wypracowania adekwatnych rozwiązań w obliczu globalnego kryzysu gospodarczego [45].

Wykres 3. Rozwój współpracy walutowej w Azji Wschodniej w latach 1997–2010

Nowyregionalizm04

Źródło: Opracowanie własne.

Kolejnym posunięciem, które wzmocniło azjatycką kooperację finansową, było zawarcie porozumienia między ministrami finansów i prezesami banków centralnych państw członkowskich ASEAN oraz Chin, Japonii i Republiki Korei (ASEAN+3), a także władzami monetarnymi Hongkongu, dotyczącego multilateralizacji Inicjatywy Chiang Mai (Chiang Mai Initiative Multilateralization – CMIM), co nastąpiło 24 marca 2010 r. [46]. CMIM stanowić ma źródło wsparcia finansowego dla transakcji walutowych swap, realizowanych między stronami porozumienia w okresie niedoborów płynności, a także uzupełniać międzynarodowe porozumienia finansowe. Każdy sygnatariusz CMIM uprawniony jest, zgodnie z procedurami i warunkami porozumienia, do wymiany swojej waluty lokalnej na dolara amerykańskiego do poziomu wkładu skorygowanego o mnożnik (tabela 2). Całkowita wartość CMIM opiewa na kwotę 120 miliardów USD.

CMIM, czyli multilateralny kontrakt walutowy swap, obejmujący wszystkie państwa członkowskie ASEAN+3, stanowi efekt ewolucji funkcjonującej dotychczas sieci bilateralnych porozumień, nakierowanych na usprawnienie równolegle prowadzonych transakcji walutowych, oparty na wspólnym mechanizmie decyzyjnym jednego kontraktu (wykres 3).

Tabela 2. Udziały członków ASEAN+3 w porozumieniu Chiang Mai Initiative Multilateralization (CMIM)

Nowyregionalizm05

Źródło: Chiang Mai Initiative Multilateralization (CMIM) Comes Into Effect, ASEAN+3 Joint Press Release 24 marzec 2010 r., http://www.boj.or.jp/en/type/release/adhoc10/un1003e.htm

Kolejną inicjatywą, którą podjęto w 2003 r., było uruchomienie Azjatyckiej Inicjatywy Rynku Obligacji (Asian Bond Markets Initiative – ABMI). Współpraca została podjęta w celu wprowadzenia rozwiązań sprzyjających lepszemu wykorzystaniu znacznych zasobów oszczędności na długofalowe inwestycje, przyspieszających wzrost i rozwój w regionie. Działalność ABMI koncentruje się w dwóch obszarach: ułatwiania dostępu do rynku poprzez większą różnorodność emitentów oraz zachęcania infrastruktury rynkowej do rozwijania rynków obligacji w Azji [47]. Od tego czasu państwa ASEAN przeprowadziły reformy własnych rynków obligacji, ujednolicając zasady wypuszczania obligacji rządowych oraz upraszczając procedury w tym zakresie dla korporacji i procedur sekurytyzacji. Ograniczono również bariery dla przepływu obligacji w skali międzynarodowej.

Powyżej wskazano najważniejsze i najbardziej kompleksowe inicjatywy dotyczące współpracy w zakresie polityki monetarnej i fiskalnej w Azji, lecz trzeba mieć świadomość, że jest ich znacznie więcej i obejmują swoim zasięgiem kraje w regionie w dość różnych konfiguracjach. Ta wielość inicjatyw może być podobnie oceniana, jak w przypadku umów dotyczących liberalizacji wymiany handlowej. I w tym przypadku tworzone są struktury wzajemnie na siebie nachodzące, a więc posiadające elementy (rynki), uczestniczące w większej lub mniejszej liczbie inicjatyw, co można uznać z jednej strony za proces pozwalający każdemu państwu wybrać model rozwiązań pasujący do jego poziomu rozwoju oraz poparcia społecznego dla zastosowanych rozwiązań. Można wszak przewidywać, że łączne zbiory będą w przyszłości stanowiły rozwiązanie dopingujące, jeśli nie wręcz przyspieszające inicjatywy w państwach zbyt opieszale wprowadzających zmiany i liberalizację.

4.4. Proces instytucjonalizacji współpracy w Azji Wschodniej

Zagadnienie procesu instytucjonalizacji w odniesieniu do krajów regionu Azji Wschodniej było i wciąż pozostaje kwestią otwartą i dyskusyjną. Należy pamiętać bowiem o specyfice regionu i tworzących go państw, które – jak zaznaczono we wstępie – są bardzo zróżnicowane pod względem gospodarczym, politycznym i społecznym. Mając zatem na względzie poziom demokratyzacji poszczególnych państw, otwartość ich gospodarek, panujące religie, kulturę, obyczaje i systemy wartości można wnioskować, że bez wątpienia procesy instytucjonalizacji i integracji zachodzące w tym regionie napotykają szereg barier i trudności.

W procesie instytucjonalizacji w Azji Wschodniej główną rolę w XXI wieku odgrywają następujące struktury:

– Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN), które może stać się istotnym aktorem ponadnarodowym, a którego rola będzie rosła wraz ze wzrostem stopnia integracji; obecnie warto zwrócić szczególną uwagę na rolę ASEAN w kreowaniu wartości, a także jego pozycję w tworzących się organizacjach regionalnych (np. AFTA, ASEAN+3, EAS, ARF);

– Forum Współpracy Azji i Pacyfiku (Asia Pacific Economic Cooperation – APEC), którego koncepcja od początku istnienia oscyluje między tworzeniem zinstytucjonalizowanej, silnie sformalizowanej struktury gospodarczo--politycznej, strefy wolnego handlu, na wzór europejski i amerykański, bądź też kształtowaniem w miarę elastycznej konstrukcji stowarzyszenia państw, ukierunkowanego na standaryzację procedur i wzajemną kooperację na rzecz regionalnego wzrostu. Sfera gospodarcza pozostaje obszarem szczególnego zainteresowania tej organizacji; koncepcja regionalnej liberalizacji łączy się w przypadku APEC ściśle z poszanowaniem regulacji i zasad WTO, dotyczących m.in. rozstrzygania sporów, polityki konkurencji, czy inwestycji;

– Szczyt Azji Wschodniej (East Asian Summit – EAS), który ma być – jak napisano w deklaracji przyjętej podczas pierwszego spotkania w Kuala Lumpur w styczniu 2005 r. – forum dla wielostronnych konsultacji w kwestiach strategicznych, politycznych i gospodarczych, pozostających w obszarze wspólnego zainteresowania i wyzwań, zorientowanym na promowanie pokoju, stabilności i dobrobytu gospodarczego w Azji Wschodniej. Przedstawione problemy uwidaczniają się wyraźnie w dyskusjach, jakie toczone są w regionie Azji Wschodniej na temat integracji i globalizacji. Mamy tam do czynienia z rozdarciem zarówno na płaszczyźnie regionalizm – globalizacja, jak i na płaszczyźnie integracja ekonomiczna – instytucjonalizacja. Z jednej strony jest ASEAN – z wizją regionalizacji opartej na konsensusie, wrażliwości na partykularne interesy poszczególnych członków oraz dystansie do ich wewnętrznych problemów (tzw. ASEAN Way). Z drugiej strony mamy APEC promujący otwarty regionalizm, czyli nic innego, jak kooperację regionalną (w szerokim tego słowa znaczeniu, geograficznie od Rosji po Chile), połączoną z liberalizacją zewnętrzną, która ma zapobiegać dyskryminowaniu w stosunkach handlowych krajów trzecich w stosunku do członków ugrupowania (zgodnie z zaleceniami WTO w tym zakresie). Obie struktury oceniane są jednak jako mało efektywne i bardziej porównywalne do klubu dyskusyjnego niż do silnie zintegrowanej instytucjonalnie Unii Europejskiej.

Wszystkie przedstawione do tej pory inicjatywy (handlowe, finansowe, monetarne), charakteryzujące regionalizm azjatycki, wymagają stworzenia, choćby minimalnej nadbudowy instytucjonalnej, niezbędnej do ich wdrożenia, realizacji i kontroli. Kraje Azji Wschodniej nie wykazują jednak zdecydowanej chęci tworzenia silnych ponadnarodowych instytucji. Koordynację polityczną regionalizmu w omawianym rejonie Helge Hveem opisuje jako „międzyrządowy styl podejmowania decyzji” (intergovernmental decision-making style) [48].

Przyczyn niechęci tworzenia regionalnych instytucji politycznych można się doszukiwać w uwarunkowaniach historycznych, wielkiej różnorodności krajów regionu, specyficznej kulturze politycznej, a nawet w niedostatecznym poziomie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. W kwestii instytucjonalizacji integracji ekonomicznej można wymienić bardziej szczegółowe przeszkody: brak motywacji i woli politycznej, różny poziom rozwoju gospodarczego poszczególnych państw, różne koncepcje współpracy (multilateralizm vs. regionalizm) i niespójne cele [49]. Dwie największe funkcjonujące w regionie organizacje – APEC i ASEAN – oceniane są jako nieefektywne fora wymiany poglądów i na dodatek prezentują konkurencyjne wizje rozwoju regionalizmu.

Wyraźnie widoczny jest brak silnego przywództwa [50] i porozumienia między największymi siłami (ekonomicznymi i politycznymi) regionu. Szczególnie dużo oczekuje się pod tym względem od Japonii i Chin, jako potencjalnego jądra pełnej integracji polityczno-ekonomicznej. Tym bardziej że nie chodzi tylko o kwestie współpracy gospodarczej, a również o kwestie bezpieczeństwa militarnego. Jest wiele spraw wymagających rozwiązań systemowych na szczeblu regionalnym (program nuklearny Korei Północnej jest tego najwyraźniejszym przykładem). Niestety, „wzajemne stosunki między głównymi krajami Azji odznaczają się licznymi cechami dziewiętnastowiecznego europejskiego systemu równowagi sił” – pisze Henry Kissinger [51]. Oznacza to, że w rejonie Azji i Pacyfiku ścierają się ze sobą wpływy kilku mocarstw (USA, Japonia, Chiny) i grup mniejszych krajów – „państwa Azji nie myślą w kategoriach wspólnoty” – diagnozuje dalej Kissinger [52] – „Nie życzą sobie żadnych instytucjonalnych ram, które mogłyby dać potencjalnym azjatyckim supermocarstwom – czy nawet Stanom Zjednoczonym – decydujący głos w ich sprawach. […] Żywią […] zbyt wiele podejrzeń wobec silnych sąsiadów, a do pewnego stopnia także wobec Stanów Zjednoczonych, by godzić się na formalne, obejmujące cały Pacyfik, instytucje”.

Kolejne inicjatywy integracyjne, wiążące się z tworzeniem coraz ściślej współpracujących zespołów, formacji czy ugrupowań tworzonych przez coraz szerszą liczbę państw regionu Azji i Pacyfiku, działających w ramach mniej lub bardziej oficjalnych statutów i struktur, angażujących przedstawicieli coraz wyższego szczebla władzy, wskazują z jednej strony na coraz powszechniej rozumianą potrzebę integracji w ramach określonych ram instytucjonalnych, z drugiej zaś – pokazują jak silne i trudne do przezwyciężenia są bariery różnicujące poszczególne kraje.

* * *

Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że kraje regionu Azji Wschodniej dopiero szukają własnej drogi integracji. Choć regionalizm nie jest zjawiskiem nowym, procesy integracyjne na omawianym obszarze są dopiero we wczesnym stadium rozwoju. Różnią się znacząco od podobnych procesów zachodzących w Europie, czy Ameryce Północnej, a przede wszystkim zachodzą w zupełnie innym otoczeniu i pod dużą presją globalizacyjną. Uniemożliwia to bezpośrednie wykorzystywanie znanych i dobrze zbadanych wzorców, a perspektywy rozwoju nowego regionalizmu – procesu mierzonego w dziesięciolecia – czyni wielką niewiadomą.

Artykuł został przygotowany w ramach projektu sfinansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie umowy 3802/B/H03/2011/40.

Tekst pochodzi z nr 43/2011 półrocznika Stosunki Międzynarodowe – International Relations. Publikacja za zgodą Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW i Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Fot. sxc.hu

__________________________________________________
1. B. Skulska (red.), Biznes międzynarodowy w regionie Azji i Pacyfiku, Toruń 2009.
2. S.C. Cohen, Mapping Asian Integration: Transnational Transactions in the Pacific Rim, „American Asian Review” 2002, nr 3, s. 1–29.
3. J.S. Nye, International Regionalism: Readings, Boston 1968, za: E. Cziomer, L. Zyblikiewicz, Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Warszawa 2005.
4. B. Hettne, Beyond the New Regionalism, „New Political Economy” 2005, nr 4, s. 543–571.
5. Ch.M. Dent, East Asian Regionalism, London 2008, s. 7.
6. E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), Stosunki międzynarodowe. Geneza, struktura, dynamika, Warszawa 2006, s. 269–272.
7. J. Misala, Wymiana międzynarodowa i gospodarka światowa. Teoria i mechanizmy funkcjonowania, Warszawa 2005, s. 432.
8. R. Boyer, European and Asian Integration Processes Compared, Centre pour la recherché economique et ses applications, Paris 2003.
9. J. Misala, op. cit., s. 435.
10. F. Lu, Free Trade Area: Awakening Regionalism in East Asia, China Center for Economic Research Working Paper Series, nr E2003010, Pekin 2003.
11. E. Haliżak, R. Kuźniar (red.), op. cit., s. 273.
12. U. Beck, Władza i przeciwwładza w epoce globalnej. Nowa ekonomia polityki światowej, Warszawa 2005, s. 15.
13. B. Hettne, A. Inotai, O. Sunkel (red.), Globalization and the New Regionalism, Basingstoke 1999, za: J. Baylis, S. Smith (red.), Globalizacja polityki światowej. Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych, Kraków 2005, s. 729–734.
14. Nowo uprzemysłowionymi krajami Azji Wschodniej pierwszej generacji określano: Hongkong, Koreę Południową, Singapur, Tajwan, a do drugiej generacji zaliczono: Filipiny, Indonezję, Malezję i Tajlandię.
15. Ch. Oman, Globalisation and Regionalisation: Challenge for Developing Countries, Paris 1994, za: E. Oziewicz, Nowy regionalizm azjatycki z perspektywy ASEAN, w: B. Drelich-Skulska, Procesy integracyjne w regionie Azji i Pacyfiku, Wrocław 2008, s. 55–56.
16. N. Munakata, Regionalization and Regionalism: The Process of Mutual Interaction, RIETI Discussion Paper Series, nr 04-E-006/2004.
17. M. Kawai, Regional Economic Integration and Cooperation in East Asia, Impact and Coherence of OECD Country Policies on Asian Developing Economies, Policy Research Institute of the Japanese Ministry of Finance / OECD, Tokyo 2004.
18. F. Lu, op. cit.
19. Szerzej na temat porozumień wolnohandlowych Chin: B. Skulska, Proces integracji gospodarczej Chin z krajami ASEAN, „Studia Ekonomiczne” 2010, nr 4.
20. M. Kawai, G. Wignaraja, Asian FTAs: Trends, Prospects, and Challenges, ADB Economics Working Paper Series, nr 226, ADB, Manila 2010, s. 3–4.
21. R.V. Fior, J. Crawford, C. Toqueboeuf, The Landscape of Regional Trade Agreements and WTO Surveillance, w: R. Baldwin, P. Low (red.), Multilateralizing Regionalism: Challenges for the Global Trading System, Cambridge 2009.
22. T.C. Koh, L. Lin, (red.), The United States – Singapore Free Trade Agreement: Highlights and Insights, Institute of Policy Studies and World Scientific Publishing Co. Ltd., Singapore 2004.
23. M. Kawai, G. Wignaraja, op. cit., s. 10.
24. M. Kawai, East Asian Economic Regionalism: Progress and Challenges, „Journal of Asian Economics” 2005, nr 1, s. 29–55.
25. R. Baldwin, Multilateralizing Regionalism: Spaghetti Bowls as Building Blocks on the Path to Global Free Trade, „World Economy” 2006, nr 29, s. 1451–1518; Trade Issues in East Asia: Preferential Rules of Origin, Policy Research Report, East Asia and Pacific Region (Poverty Reduction and Economic Management), World Bank, Washington, DC 2007.
26. M. Kawai, G. Wignaraja, Asia’s Free Trade Agreements: How Is Business Responding?, Cheltenham 2011.
27. Pojęcia spaghetti bowl effect użył pierwszy raz w swoim artykule J.N. Bhagwati w 1995 r. US Trade Policy: The Infatuation with FTAs. „Discussion Paper Series” 726, Columbia University, New York.
28. Są to instrumenty służące określeniu, które towary objęte są preferencyjnymi stawkami celnymi dla zapobieżenia niepożądanym fluktuacjom wymiany handlowej między partnerami FTA. W przypadku dóbr przemysłowych wyróżniamy trzy kategorie RP: reguła zmiany klasyfikacji celnej definiowanej na podstawie zharmonizowanego systemu; reguła wartości lokalnego (czy regionalnego) wkładu, implikująca konieczność nadania minimalnej wymaganej wartości dodatkowej (lokalnej lub regionalnej) w kraju (czy też regionie) FTA; oraz reguła specyficznych operacji, stawiająca wymóg zastosowania specyficznego procesu produkcyjnego.
29. C.S. Yue, Regional and Bilateral FTAs in Southeast Asia, Singapore Institute of International Affairs; www.pecc.org/PECC2003Brunei/papers/trade-workshop/session-2/chia-r.pdf.
30. M. Kawai, G. Wignaraja, Asian FTAs: Trends, Prospects, and Challenges…, op. cit., s. 14–16.
31. T. Feridhanusetyawan, Preferential Trade Agreements in the Asia-Pacific Region, IMF Working Paper WP/05/149, International Monetary Fund, Washington, DC 2005.
32. M.G. Plummer, Toward Win – Win Regionalism in Asia: Issues and Challenges in Forming Efficient Trade Agreements, ADB Working Paper Series on Regional Economic Integration No. 5, October 2006, s. 51.
33. Program ma na celu zwiększenie potencjału i zdolności gospodarek członkowskich APEC dla pełniejszego uczestnictwa w gospodarce regionalnej i procesach liberalizacji.
34. R.E. Baldwin, The Path to Global Free Trade: Spaghetti Bowls as Building Blocks, World Economy
Annual Lecture, Nottingham, 22nd June 2006.
35. S.Y. Chia, Regional Trade Policy Cooperation and Architecture in East Asia, ADBI Working Paper Series, nr 191, Asian Development Bank Institute, Tokyo 2010.
36. F. Lu, op. cit.
37. N. Munakata, Regionalization and Regionalism: The Process of Mutual Interaction, RIETI Discussion Paper Series nr 04-E-006/2004.
38. C. Ljungwall, O. Sjöberg, The Economic Impact of Globalization in Asia-Pacific: The Case of the Flying Geese, China Center for Economic Research Working Paper Series, nr E2005007, 2005.
39. World Investment Report 2010. Investing in a Low-Carbon Economy, UNCTAD, New York and Geneva. 2010, s. 41–42.
40. G. Heiduk, A. McCaleb, Does China Switch from it’s “Invite-In-Go-Out” Strategy toward a “Block-And-Attack” Strategy?, referat wygłoszony na III Międzynarodowej Konferencji Naukowej pt. Asia-Europe. Partnership or Rivalry?, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, 22 listopada 2010 r.
41. K. Żukrowska, Współpraca państw w Azji w zakresie polityki monetarnej, w: B. Skulska (red.), Integracja Azji Wschodniej. Mit czy rzeczywistość?, Wrocław 2009, s. 96–97.
42. B. Drelich-Skulska (red.), Azja–Pacyfik. Obraz gospodarczy regionu, Wrocław 2007, s. 56–57.
43. Bulletin on Asia-Pacific Perspectives 2002/03, United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, s. 90–93.
44. The Global Economic Crisis Challenges for Development Asia and ADB’s Response, ADB, April 2009, s. 11, www.adb.org
45. B. Skulska, Środowisko biznesu międzynarodowego w regionie Azji i Pacyfiku w warunkach globalnego kryzysu gospodarczego, w: J. Marszałek-Kawa (red.), Militarne i gospodarcze determinanty państwowości azjatyckiej, Toruń 2009, s. 158–159.
46. Chiang Mai Initiative Multilateralization (CMIM) Comes Into Effect, ASEAN+3 Joint Press Release 24 marca 2010 r., http://www.boj.or.jp/en/type/release/adhoc10/un1003e.htm
47. E. Oziewicz, Dylematy rozwoju gospodarczego krajów Azji Południowo-Wschodniej na tle procesów globalizacyjnych, Gdańsk 2007, s. 135.
48. T.M. Shaw, F. Soderbaum (red.), Theories of New Regionalizm, London 2003, s. 92–93.
49. Xu Mingqi, East Asian Economic Integration: China’s Perspective and Policy, Pacific Economic Papers, nr 341, Australia – Japan Research Centre 2003.
50. F. Lu, op. cit.
51. H. Kissinger, Dyplomacja, Warszawa 2002, s. 909.
52. Ibidem, s. 911.

Czytany 14700 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04