piątek, 30 styczeń 2015 08:05

Andrew Korybko: Głównonurtowe i alternatywne podejścia do regionalnych podsystemów

Oceń ten artykuł
(1 głos)

 geopolityka  Andrew Korybko

Ewolucja świata ku wielobiegunowości jest postrzegana jako policentryczny rdzeń, mogący dostarczyć więcej punktów stycznych dla peryferii. Obecnie przewiduje się narastanie serii regionalnych sfer ekonomicznych wokół UE, Japonii i Ameryki Północnej. Islam to swego rodzaju narastająca antyokcydentalistyczna ideologia, uważająca, że może znaleźć się w konflikcie nie tylko z Zachodem, ale także z cywilizacją hinduistyczną na wschodzie.

Podejście głównego nurtu do powstawania regionalnych podsystemów (RSS) mówi, że są one oparte na wspólnym postrzeganiu przyjaciół i wrogów, przyjaźni i wrogości. Barry Buzan [1] i Ole Weaver [2] twierdzą też, że RSS jest tzw. „regionem ustrukturyzowanym”, który niekoniecznie musi zachowywać geograficzną ciągłość. Wedle perspektywy (właściwej konstruktywistycznej szkole w nauce o stosunkach międzynarodowych), mówiącej o powstawaniu RSS drogą przyjęcia wspólnej perspektywy, oczywiste jest że najlepiej określone RSS istnieją w Ameryce Północnej i w Europie. Ameryka Północna (USA, Kanada, w dużym stopniu Meksyk) mają to samo spojrzenie na zagrożenia i wyzwania. Wszystkie trzy państwa współpracują również ściśle na polu gospodarczym za pośrednictwem układu NAFTA, wprowadzając w życie założenia teorii liberalnej, mówiącej, że środki instytucjonalne mogą zbliżyć do siebie państwa poprzez wspólne interesy.

Europa, w ramach Unii Europejskiej, łączy bardzo wiele państw, ale w większości żadne z jej państw członkowskich nie żywi niekontrolowanej wrogości wobec innego. Nie postrzegają one rządów pozostałych państw członkowskich UE jako zagrożenia dla swego bezpieczeństwa, choć zdarza się, że przyjmują rozmaite stereotypy dotyczące swoich sąsiadów, które mają wpływ na ich stosunki z innymi grupami etnicznymi. Mimo tego, żadne z państw członkowskich UE nie przygotowuje się do wojny z innym państwem członkowskim, zaś wszelkie rodzaje rywalizacji między nimi mają charakter gospodarczy, nie wojskowy.

Grant Evans w swojej recenzji książki Olivera Williama Woltersa [3], mówi o trzech rodzajach tworów: regionach, państwach narodowych i przestrzeniach kulturowych. Wewnątrz regionów zachodzą procesy wymiany politycznej, ekonomicznej, kulturowej i akademickiej pomiędzy państwami narodowymi, co konstytuuje region. To wzajemne oddziaływanie pomiędzy różnorodnymi nieuchwytnymi czynnikami może redefiniować istotę tożsamości regionalnej.

Jest przedmiotem debaty na ile państwa narodowe są głównymi aktorami w tych regionalnych konstrukcjach; Keith Weller Taylor [4] (w napisanej przez G. Evansa recenzji O. W. Woltersa) krytykuje to, co uznaje za przydawanie nadmiernej wagi „narodowi” przez wielu historyków poddających analizie rozmaite regiony (jak Azja Południowo-Wschodnia). Regiony kulturowe nie zostały nazwane dokładnie w ten sposób przez O. W. Woltersa, lecz wyszedł on ponad ich pierwotne znaczenie. Są one rozumiane jako obszary z „szerokimi szlakami kulturowymi”. O. W. Wolters zwraca uwagę na różnicę pomiędzy „lokacją” zewnętrznych elementów kulturowych a kulturowym zapożyczeniem. Przykładem tego pierwszego byłby wpływ kultury chińskiej na Wietnam, podczas gdy to drugie może wspierać tradycyjne idee kosztem podstawowego przesunięcia w rodzimej kulturze.

Jeśli ktoś rozpatruje RSS w oparciu o obszary kulturowe, możliwe jest wówczas, prowokacyjnie, by stwierdzić, że południowa i wschodnia Ukraina, w oparciu o swoją kulturę, należą do RSS znajdującego się pod wpływem Rosji. Spoglądając na Bliski Wschód przez pryzmat tej teorii, stwierdzić można, że monarchie Zatoki Perskiej mogą stworzyć własny RSS.

B. Buzan postuluje ewolucję świata ku wielobiegunowości, którą widzi jako policentryczny rdzeń, mogący dostarczyć więcej punktów stycznych dla peryferii. Również opisując jeden z „koncentrycznych kręgów” – podstawowy model dla wyjaśnienia amerykańskiej pierwszej wojny przeciwko Irakowi w 1991 r., podejrzewa że ta struktura nie ulegnie już odtworzeniu w przyszłości. Zamiast tego przewiduje narastanie serii regionalnych sfer ekonomicznych wokół UE, Japonii i Ameryki Północnej. Odnosząc się do teorii „zderzenia cywilizacji”, B. Buzan postrzega islam jako narastającą antyokcydentalistyczną ideologię, uważając, że może znaleźć się w konflikcie nie tylko z Zachodem, ale także z cywilizacją hinduistyczną na wschodzie. Może to nawet doprowadzić do pojawienia się zjawiska określanego przez niego mianem „międzycywilizacyjnej zimnej wojny”. W jej ramach imigracja napływająca z islamskich peryferii może zaburzyć równowagę społeczną państw zachodnioeuropejskich, hamując ich zdolność do reprodukowania ich własnej kultury i tradycji jak przywykły to robić. Rezultatem takiego rozwoju wypadków byłoby swego rodzaju wewnętrzne zderzenie cywilizacji.

Lucian W. Pye [5] dotyka pewnych wewnętrznych cech kultur azjatyckich, stwierdzając ogólnie, że podejście zachodnie jest nie tylko obce regionowi, ale też zupełnie niewłaściwe dla analizy tamtejszych wydarzeń. Azja jest tradycyjnie znana ze swych hierarchicznie urządzonych społeczeństw i szacunku dla autorytetu. Państwo narodowe nie jest tam zaś najważniejszym podmiotem władzy. Zamiast niego występują imperia, szogunaty, królestwa a także zgromadzenia plemienne.

W przypadku Azji Południowo-Wschodniej, region nigdy nie miał jakiejkolwiek sformalizowanej struktury relacji międzypaństwowych, co związane było z brakiem tradycji państwa narodowego w jego historii. Idea państwa narodowego jest całkowicie obca regionowi i L. W. Pye nawet żartuje że „Chiny są cywilizacją aspirującą do bycia państwem narodowym”. Krajom azjatyckim, poszukującym tożsamości narodowej, radzi stworzyć nowe mity narodowe, oparte na zbiorowej pamięci ludu. Niektóre kraje będą miały z tym więcej problemów niż inne, jak na przykład Japonia, w której występuje zbiorowa niepamięć wobec jej stosunku do innych krajów Azji podczas II wojny światowej. L. W. Pye podsumowuje, że różnorodne azjatyckie kultury stoją wobec egzystencjalnych zmian, mających umożliwić im wpasowanie się w nowoczesny międzynarodowy system polityczny.

Materiał Bruna Naardena [6] na temat Lwa Gumilowa [7] rzuca nieco światła na podstawowe założenia eurazjatyzmu, na który autor ten wywarł bardzo duży wpływ. L. Gumilow pisze wyczerpująco na temat wpływu etnosu i etnogenezy na ludzkość w przeciągu jej historii, a także wskazuje na pozytywny wpływ jarzma tatarskiego, które uchroniło cywilizację eurazjatycką przed rozkładowymi wpływami Zachodu.

Wraz z mackinderowską [8] teorią „heartlandu” i Karlem Ernestem Haushoferem [9] (ojcem współczesnej geopolityki), L. Gumilow współtworzy trzeci krąg eurazjatyckiej myśli geopolitycznej.

Eurazjatyzm odczytuje historię jako tytaniczną walkę Morza przeciw Lądowi, co Aleksandr Dugin [10] później redefiniował jako walkę atlantyzmu przeciw eurazjatyzmowi (kontynentalizmowi). Na portalu evrazia.info A. Dugin kontynuuje swoje rozważania geopolityczne, prognozując powstanie w przyszłości „Wielkich Przestrzeni”, które będą zakreślone zgodnie z podziałami cywilizacyjnymi. Jest on przekonany, że powstanie makroprzestrzeni będzie wstępem do powstania świata wielobiegunowego. Jedną z jego mających uniwersalne zastosowanie idei, podobnie jak w przypadku L. Gumilowa, jest to, że w przypadku Rosji (lub jakiegokolwiek innego kraju) narodowa i etniczna tożsamość oraz przeszłość wpłynąć może na przyszłe działania i sojusze.

W 2008 r. John McCain [11], popierając ideę pierwotnie zaproponowaną przez Jamesa Lindsay'a [12] w 2004 r., poparł utworzenie Ligii Demokracji [13], która podzielić miała świat na państwa „demokratyczne” i „niedemokratyczne” (w subiektywnym zachodnim znaczeniu terminu „demokratyczny”). Ustrój wewnętrzny i ideologia stałyby się zatem ogniskową dla tworzenia globalnych sojuszy, co na pewno miałoby swoje regionalne implikacje. Wprowadzenie (jeśli już dotychczas nie zostało to zrobione) czynnika ideologicznego do polityki światowej może doprowadzić do polaryzacji (lub w przypadku zaistnienia wielu ideologii – do fragmentacji) regionów wedle błędnie wytyczonych linii, zaś każde ideologiczne centrum mogłoby teoretycznie domagać się jakiegoś stopnia wpływu na swoich klientów.

Podsumowując, konstruktywistyczne podejście B. Buzana i O. Weavera do RSS jako ufundowanych na wspólnych normach i wartościach pozostaje głównym nurtem podejścia do problemu. O. W. Wolters widzi przestrzenie kulturowe jako mające potencjał do utworzenia dużych systemów regionalnych, co może też teoretycznie znaleźć swój odpowiednik na poziomie subregionalnym. B. Buzan sugeruje, że struktury regionalne mogą się formować wokół przywódców świata wielobiegunowego, wśród których w 1991 r. [14] widział UE, Amerykę Północną i Japonię. Samuel Huntington [15] pójdzie dalej pisząc w 1996 r. książkę na temat „zderzenia cywilizacji”, oświadczając że w przyszłości najprawdopodobniej markoregionalne cywilizacje zderzą się ze sobą. Kraje peryferyjne mogą również stać się przedmiotem rywalizacji pomiędzy cywilizacjami. L. W. Pye przedstawia więcej pytań niż odpowiedzi na temat możliwości sformowania w Azji regionalnych podsystemów, wskazując też, że azjatycka tożsamość i praktyki kulturowe tak bardzo różnią się od zachodnich, że dla ludzi Zachodu niemal niemożliwe jest zrozumienie ich obecnej transformacji.

Prowadzi to do następujących pytań:

Jakie sytuacje i/lub konteksty mogłyby potencjalnie odeprzeć/podważyć lub wesprzeć/potwierdzić głównonurtową teorię B. Buzana i O. Weawera na temat RSS?

W jaki sposób kultura, cywilizacja i tożsamość wspiera tworzenie RSS? Czy czynniki te mogą stać się głównym katalizatorem integracji RSS?

Jak można prognozować powstanie RSS w Azji Południowej i w Azji Południowo-Wschodniej (jeśli można)? Wokół jakich idei i państw będą one zogniskowane? Jakie istnieją dla nich punkty oparcia i przeszkody?

Jakie ideologie mogą zostać użyte dla stworzenia RSS? Jak bardzo prawdopodobne jest że koncepcja Ligi Demokracji zostanie de facto/de iure wprowadzona w życie (jeśli już nie została)? Jakie będą tego konsekwencje? Czy jakieś inne ideologie mogą się temu przeciwstawić? Co jest potrzebne dla walki z demoliberalizmem na płaszczyźnie normatywnej i moralnej?

Jak prezentuje się eurazjatyzm na tle teorii zderzenia cywilizacji? Czym różnią się te dwie idee? Co jest bardziej prawdopodobne – zderzenie czy dialog cywilizacji?

(tłumaczył z języka angielskiego i przypisami opatrzył: Ronald Lasecki)
Fot. poesypluspolemics.com

_____________________________________________
1. Barry Buzan (ur. 1946) – profesor London School of Economics i Uniwersytetu Kopenhaskiego, specjalizuje się w badaniach nad systemami międzynarodowymi, regionalnymi systemami bezpieczeństwa, realizmem strukturalnym i teorią społeczności międzynarodowej. W języku polskim ukazała się praca, której jest współautorem (wraz z Richardem Littlem) „Systemy międzynarodowe w historii świata”, Warszawa 2011.
2. Ole Weaver (ur. 1961) – profesor Uniwersytetu Kopenhaskiego i współtwórca „kopenhaskiej szkoły stosunków międzynarodowych”. Zajmuje się teorią konfliktów i bezpieczeństwa międzynarodowego. Wraz z B. Buzanem jest autorem pracy „Regions and Powers: The Structure of International Security” (2003).
3. Oliver William Wolters (1915–2000) – profesor historii na Uniwersytecie Cornell, odznaczony Orderem Imperium Brytyjskiego, był między innymi autorem pracy „History, Culture and Region in Southeast Asian Perspectives” (1982).
4. Keith Weller Taylor – profesor studiów azjatyckich na Uniwersytecie Cornell, autor publikacji na temat historii Wietnamu.
5. Lucian W. Pye (1921-2008) – amerykański politolog i sinolog chińskiego pochodzenia, profesor studiów azjatyckich w Instytucie Technologii Massachusetts. Zajmował się badaniem kulturowych uwarunkowań procesów modernizacji oraz systemów sprawowania władzy w krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej.
6. Bruno Naarden – profesor na Uniwersytecie w Amsterdamie, autor prac na temat rosyjskich ruchów lewicowych i rewolucyjnych oraz relacji między Wschodem a Zachodem.
7. Lew Gumilow (1912–1992) – rosyjski historyk i etnolog, w języku polskim ukazały się jego autorstwa „Dzieje dawnych Turków” (1972); „Dzieje etnosów Wielkiego Stepu” (1997); „Od Rusi do Rosji” (2004); Śladami cywilizacji Wielkiego Stepu (2004).
8. Halford John Mackinder (1861–1947) – brytyjski geograf i geopolityk, profesor na Uniwersytecie w Oksfordzie i w London School Of Economics. Był autorem koncepcji Heartlandu jako osi światowej polityki. W Polsce ukazała się jego praca „Geograficzna oś historii”, Częstochowa 2009.
9 Karl Ernst Haushofer (1869-1946) – niemiecki geopolityk, generał, profesor Uniwersytetu Wiedeńskiego, okultysta. Był przedstawicielem nurtu organicznego w geopolityce i autorem koncepcji podziału świata na południkowe strefy wpływów
10 Aleksandr Dugin (ur. 1962) – twórca współczesnej geopolityki eurazjatyckiej, przedstawiciel tradycjonalizmu integralnego, profesor na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym, w lipcu 2014 r. usunięty z pracy z powodu aktywnego poparcia dla powstania w Zagłębiu Donieckim i dla politycznego projektu Nowej Rosji.
11 John McCain (ur. 1936) – amerykański polityk prawicowy (związany z Partią Republikańską), zwolennik „ofensywnego realizmu” i imperializmu USA (w 2011 r. domagał się nalotów na Libię, następnie także lotniczej napaści na Syrię, postuluje konfrontacyjną politykę wobec Rosji), w 2008 r. bez powodzenia kandydował w wyborach prezydenckich. W Polsce ukazała się książka „Rozważania o odwadze. Droga do dzielniejszego życia (2008) której jest współautorem (wraz z Markiem Salterem).
12 James M. Lindsay (ur. 1959) – amerykański analityk i ekspert ds. polityki zagranicznej związany z Radą Polityki Zagranicznej (CFR), reprezentuje nurt „ofensywnego realizmu”. W języku polskim ukazała się praca której jest współautorem (wraz z Ivo Daalderem) „Ameryka bez ograniczeń. Rewolucja Busha w polityce zagranicznej” (2005).
13 Liga Demokracji – zaproponowany w 2004 r. przez Ivo Daaldera i Jamesa M. Lindsay'a sojusz państw demoliberalnych o charakterze politycznym i bezpieczeństwa. Koncepcji tej nie należy mylić z proklamowaną w Warszawie w czerwcu 2000 r. Wspólnotą Demokracji, choć obydwie idee na równi wpisują się w nurt amerykańskiego demoliberalnego globalizmu.
14 Chodzi o artykuł „New Patterns of Global Security in the 21 Century, „International Affairs”, 67 (3), s. 431-51.
15 Samuel Huntington (1927-2008) – amerykański politolog, autor koncepcji „zderzenia cywilizacji”. Zob. Tenże, „Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego”, Warszawa 1997.

Czytany 4439 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 29 styczeń 2015 14:20